अग्निपुराणम्

अथ द्विशतत्रयोदशाध्यायः भूमिदानविधिः प्रवृत्तः। ततो द्विशतषोडशाध्यायः गायत्र्यां लयनं वर्णयति। पुनः द्विशतसप्तदशाध्यायः गायत्र्यां लयनस्य विधिं निरूपयति। अथ अग्निः वसिष्ठं प्रति उवाच — यथा पुष्करः रामं राजधर्मान् आरम्भे उक्तवान्, तथा अहं ते कथयामि। पुष्करः उवाच — राजधर्मान् अहं उद्घोषयामि, यतः सर्वं तद् राजधर्मेभ्यः प्रवर्तते। राजा शत्रुसंहारकः, प्रजापालकः, दण्डविद्यायाम् निपुणः च भवेत्। सर्वे मन्त्रिणः बुद्धिमन्तः नियुक्तव्याः, धर्मलक्षणयुक्ता च रानी। राजा यथाकालं विधिपूर्वकं वर्षपर्यन्तं राजभारसहितं अभिषेकं कुर्यात्। मृतस्य वा जीवतः स्नानं कर्तव्यम्, तस्य कालः न निश्चितः। तं स्नानं तिलैः सरिषपैः च, कुलपुरोहितेन सह, वर्षपर्यन्तं कर्तव्यम्। राजस्य विजयम् उद्घोष्य, राजा शुभे आसने स्थितः, शान्तिं घोषयेत्, दुर्गस्थजनान् विमोचयेत्, राज्यपालकान् मुक्त्वा च। अभिषेकपूर्वं पुरोहितेन इन्द्रविधिः शान्तिकर्म च कर्तव्यम्; अभिषेकदिने उपवासेन यज्ञाग्नौ विधिपूर्वकं मन्त्रैः होमं कुर्यात्। वैष्णवमन्त्राणि, इन्द्रमन्त्राणि, सावित्रीमन्त्राणि, सार्वदेवमन्त्राणि, शुभफलदानी, कल्याणदानी, आयुष्यदानी, भयापहानी च मन्त्राणि पठेत्। दक्षिणे अग्नेः पार्श्वे सुवर्णपात्रे, गन्धपुष्पयुक्ते, अपराजितायाः पूजनं कुर्यात्। अग्निः दक्षिणावर्तज्वालः स्यात्, तप्तसुवर्णवर्णः, रथवद् मेघवद् गर्जनयुक्तः, निःधूमः च। ज्वाला ऊर्ध्वगामिनी, गन्धयुक्ता, स्वस्तिकाकृति, स्पष्टा स्थिरा च, दीप्तमहा, निस्पुलिङ्गा, शुभा च स्यात्। मध्यदेशे मृगः, मृगः, पक्षी वा न गच्छेत्; ततः पर्वतशिखरमृदा राजनः शिरः शुद्धीकरोतु। विप्रकर्षे शिखामृदा कर्णमुखयोः, इन्द्रालयमृदा ग्रीवायाः, राजवाटमृदा हृदयस्य शुद्धिः कुर्यात्। गजदन्तमृदा दक्षिणबाहुं, वृषशृङ्गमृदा वामबाहुं शुद्धीकरोतु। वेश्यासदनद्वारमृदा कटी, यज्ञस्थलमृदा उरू, गोशालामृदा जानुनी शुद्धीकरोतु। अश्वशालामृदा जङ्घे, रथचक्रमृदा पादौ शुद्धीकरोतु; शुभे आसने स्थितः, राजा गोपञ्चगव्येन शिरः अभिषिञ्चेत्। पूर्वदिशि सुवर्णकलशेन घृतपूर्णेन ब्राह्मणमन्त्रिणं अभिषिञ्चेत्। दक्षिणदिशि रजतकलशेन क्षत्रियं क्षीरपूर्णेन; पश्चिमदिशि ताम्रकलशेन वैश्यं दधिपूर्णेन। शूद्रमन्त्रिणं मृद्भाण्डजलपूर्णेन अभिषिञ्चेत्; ततः बह्वृचश्रेष्ठः पुरोहितः राजाभिषेकं कुर्यात्। मधुना अभिषेकविधिः, छान्दोगः कुशोदकेन, पुरोहितः विधिपूर्वकं पात्रं आनयेत्। अग्निसंरक्षणविधिं समस्तजनानां कृत्वा, राजाभिषेकमन्त्राणि घोषयेत्। शतच्छिद्रसुवर्णपात्रेण, 'या ओषधीः', 'ओषधीभ्यः', 'रथे' इति मन्त्रैः, गन्धद्रव्यैः अभिषेकं कुर्यात्। पुष्पैः पुष्पयुक्तैः, बीजैः ब्राह्मणवत्। रत्नैः, आशया, रजतैः, देवतानां कुशोदकेन अभिषेकं कुर्यात्। यजुर्वेदेन, अथर्ववेदेन, गन्धद्रव्यैः स्पर्शं कुर्यात्; शिरः ग्रीवा पीतवर्णेन, सर्वतीर्थोदकेन द्विजातिभिः। गीतवाद्यनादेन, चामरविलम्बनैः, पङ्कजपात्रेण सर्वौषधिपूर्णेन राजपुरः गच्छन्तु। पुरोहितः व्याघ्रचर्मोपविष्टः, मधुप्राशनादि कृत्वा, मण्डलबंधं कुर्यात्। राजमुकुटं पञ्चषष्ठिपुटैः बद्धं कुर्यात्; निश्चितैः अन्यैः च प्रविश्य, वृषदंशचर्मणा वा। आसनं द्वीपजन्तु, सिंह, व्याघ्रचर्मणा आवृतम्; परिचारकः मन्त्रिणः, सचिवान्, अन्यान् उपस्थापयेत्। पुरोहितान् गोदेन, अजदेन, गृहादिदेन वर्षपर्यन्तं सम्मान्य, द्विजातिभिः भूम्यन्नादि श्रेष्ठं दत्वा पूजयेत्। अग्निपरिक्रमा, गुरुप्रणामं कृत्वा, पश्चात् वृषकपिला स्पर्शयित्वा, मन्त्रपठकं पूजयेत्। अश्वं गजं आरोह्य, तं सम्मान्य, आरोह्य च; सेनया सह राजमार्गे परिक्रमा कुर्यात्। पुष्करः पुनः उवाच — एवं अभिषिक्तः मन्त्रिणः सह श्रेष्ठराजा शत्रून् जयेत्; सेनापतिः राजा नियुक्तः ब्राह्मणः वा क्षत्रियः वा भवेत्। सः कुलीनः, राजनीतिशास्त्रज्ञः, परिचारकः नीतिशीलः; दूतः प्रियवाचः, नापूर्णः, महाबलसम्पन्नः। सः ताम्बूलवाहकः, न स्त्री, भक्तः, कठिनसहिष्णुः; सन्धिविग्रहमन्त्रिणः षड्गुणनीतिशीलः। खड्गधारी रक्षकः, सारथिः सेनानिपुणः; पाकशाला अधिकारी हितकारी, बुद्धिमान्, महापाकशालायाम् निपुणः। सभासदः धर्मज्ञः, लेखकः अक्षरनिपुणः; समाह्वानकालज्ञः हितकारी, द्वारपालः विश्वसनीयः। रत्नधननिपुणः, अन्तरद्वारहितकारी; वैद्यः आयुर्वेदज्ञः, गजाध्यक्षः गजनिपुणः। एवं राजा अभिषिक्तः, मन्त्रिणः सह, सर्वं कर्तव्यं सम्यक् सम्पाद्य, राज्यं शास्त्रानुसारं धारयेत्।