कथं सन्दर्शयामि— तत्र चतुर्भिः कोणैः विधिपूर्वकं यवनिका सम्यक् संस्कार्या, कुशतृणादीनि वस्तूनि विक्षिप्य समाहृत्य च। तत्र तृणसमृद्धौ आसनानि कृत्वा, स्थलादीनि पूर्ववत् पूजयेत्; शिवघटं च समृद्धिघटं च स्थिरासने पूजयेत्। ततः लोकपालान् स्वस्वदिशि घटे घटे चिन्तयेत्, सहस्राक्षं इन्द्रं वज्रधरं च। पुनः इन्द्रं वज्रधरं सहस्राक्षं ऐरावतगजारोहणं सुवर्णमुकुटशोभितं चिन्तयेत्। अग्निं सप्तज्वालाधारं जपमालाकमण्डलुधरं ज्वालामालावृतं रक्तवर्णं शूलधरं अजसदनं स्मरेत्। यमं महिषारोहणं दण्डधरं कालाग्निरूपं, नैरृतं रक्तनेत्रं गर्दभारोहणं खड्गधरं स्मरेत्। वरुणं श्वेतवर्णं मकरारोहणं नागपाशधरं, वायूं नीलवर्णं मृगरोहणं, कुबेरं मेघस्थं स्मरेत्। शिवं त्रिशूलधरं वृषारोहणं, विष्णुं चक्रधरं कूर्मानन्तारोहणं, ब्रह्माणं चतुर्मुखं चतुर्भुजं हंसारोहणं चिन्तयेत्। स्तम्भाधारेषु घटेषु वेदिकायां धर्मादीन् पूजयेत्; दिशासु घटेषु अनन्तादीन् अपि पूजयन्ति। शिवाज्ञां उद्घोष्य, घटं स्वपीठे परिक्राम्य, पूर्ववत् प्रथमं घटं स्थापयेत् ततः समृद्धिपात्रं स्थापयेत्। शिवं घटे स्थिरासने स्थापयेत्, शस्त्रस्य स्थिरं स्थानं च; पूज्य पूर्ववत् उद्भवमुद्रया स्पृशेत्। "हे विश्वनाथ! भक्तानां कृपया मम यज्ञं रक्ष," इति रक्षार्थं जपित्वा घटे खड्गं स्थापयेत्। दीक्षास्थापनसमये, घटे भूमौ वा मण्डले वा, देवाधिपतिं मण्डले पूजयित्वा, अग्निकुण्डसमीपं गच्छेत्। अग्निकुण्डनाभिं पुरतः स्थाप्य, प्रतिमाः स्थाप्य, गुरोः आज्ञया स्वस्वकुण्डे विधिपूर्वकं कर्माणि कुर्युः। जपकाः मन्त्रं गणयित्वा जपन्ति, अन्ये संहितां पठन्ति; ब्राह्मणाः स्वशाखायां सिद्धाः शान्तिहृद्यानि पठन्ति। ऋग्वेदिन् पूर्वदिशि श्रीसूक्तं पावमान्यादीनि, मैत्रकं वृषाकपिं च सर्वाणि पठेत्। सामवेदिन् दक्षिणदिशि देवव्रतं भारुण्डं ज्येष्ठसाम्नं रथन्तरं पुरुषगीतिं च पठेत्। यजुर्वेदिन् पश्चिमदिशि रुद्रं पुरुषसूक्तं प्रथमांशं ब्राह्मणं च पठेत्। उत्तरदिशि अथर्ववेदिन् नीलरुद्रं सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं अथर्वशीर्षं च पठेत्; एषा विधिः। गुरुश्चाग्निं प्रज्वल्य, प्रत्येकस्य पृथक् कुण्डं दद्यात्; पूर्वदिशि प्रथमकुण्डात् अंशान् क्रमशः वितरेत्। धूपं दीपं पक्वान्नं च समर्प्य, अग्निं प्रज्वल्य, पूर्ववत् शिवं पूजयेत्, मन्त्रैः पवित्रे अग्नौ शिवाय हविं कुर्यात्। यदा स्थलं कालः च शुभः, अशुभदोषशान्त्यर्थं, मन्त्रवित् होमं कृत्वा पूर्णं शुभं हविं दद्यात्। पूर्ववत् पक्वान्नं प्रत्येककुण्डे स्थाप्य, यजमानाः भूषिताः स्नानमण्डपं गच्छेयुः। भगवन्तं शुभासने स्थाप्य, तं ताडयित्वा आवृत्य, कुम्भकदलीकाञ्चनजलैः पूजयित्वा स्नापयेत्। गोमूत्रं गोमयं जलं च क्रमशः, भस्म सुवासितं जलं रक्षामन्त्रयुक्तं जलं च स्नानार्थं योजयेत्। गुरुश्च प्रतिमाभिः सह शुद्धिकर्म कुर्यात्, धर्ममन्त्रजपसंस्कृतं पीतवस्त्रं आवृत्य। श्वेतपुष्पैः पूज्य, उत्तरवेदिकायां नयेत्; तत्र आसनं शय्यां च दत्वा, व्यवस्थितान् कुर्यात्। केशरलेपनसूत्रेण विभागं कृत्वा, सुवर्णदण्डेन नेत्राणि विधिवत् लिखेत्। ततः अञ्जनं नेत्रे समर्प्य, सिद्धकुशलः शिल्पी शुभचिह्नं उपकरणेन उत्थापयेत्। तृतीयांशार्धार्धचतुर्थांशार्धेन वा सर्वकामपूर्यर्थं शुभचिह्नं स्थापयेत्। लिङ्गस्य दीर्घभागे त्रिभागविभाजिते, शुभचिह्नस्य व्याप्तिः सर्वत्र लिङ्गशरीरानुसारं माप्येत्। नवभागे अष्टयुत्य जौमात्रेण हस्तं आवृत्य, शुभरेखां गम्भीर्यां विस्तारं च मापयेत्। अष्टमांशवृद्ध्या, अर्धहस्तलिङ्गे, पृथिवी अष्टजौमात्रा हस्ते गम्भीर्यं विस्तारं च। एवं नवहस्ते अष्टजौमात्रा पृथिवी गम्भीर्यं विस्तारं च। शैवलिङ्गेषु पादमानेन उन्नतिः, शुभचिह्नस्य व्याप्तिः जौमात्रवृद्ध्या सर्वत्र माप्येत्। त्रितीयांशवृद्ध्या गम्भीर्यं विस्तारं च कुर्यात्; लिङ्गं अधोर्ध्वं सूक्ष्मं सर्वत्र। शुभचिह्नक्षेत्रे अष्टभागविभाजिते, उपरि द्वौ शुभभागौ, मध्ये षष्ठांशः, अधः द्वौ भागौ अवशिष्यन्ते। त्रिरेखाः पृष्ठे संयोज्य, शुभचिह्नं कुर्यात्; रत्नमये लिङ्गे सुवर्णमये द्वौ जौमात्रे शुभचिह्नं कुर्यात्। तेषां स्वरूपं चिह्नैः दर्श्यते; रत्नेषु तेजः शुद्धम्। मुखे नेत्रविवरणं सन्निधिसूचकं। चिह्नरेखानां निष्कर्षाय घृतमधुना योज्य, मृत्युञ्जयमन्त्रेण पूजा कुर्यात्, शिल्पदोषनिवारणाय। एवं विधिम् अग्निपुराणे निर्दिष्टं संस्कारकर्मणां पुण्यकथां सन्दर्शयामि।