अग्निपुराणम्

पूर्वदिशि नन्दिः महाकालः च प्रतिष्ठितौ, दक्षिणे भ्रिङ्गिः विनायकः च, पश्चिमे वृषभः स्कन्दः च, उत्तरदिशि देवी च चण्डः च विराजेते। तेषां शाखानां मूलदेशे शान्ताः शीतलाः च घटः, पार्जन्यः, अशोकः, भूतः, संजीवनः, अमृतं च स्थिताः। एतान् धनसमृद्ध्यर्थं, नामद्वयं चतुर्थ्यन्तं समुच्चार्य, ओंकारेण समाप्य, क्रमशः पूजयेत्। लोकपालाः, पृथिवी-द्वारपालाः, द्वे नद्यौ, त्रयः सूर्याः, युगं, वेदः, लक्ष्मीः, गणेशः च—एते सर्वे पूजनीयाः। एवं देवताः यज्ञशालायां, प्रतिद्वारे, विघ्नसमूहान् निवार्य, कर्मस्य रक्षायै तिष्ठन्ति। तत्र वज्रं, शूलं, दण्डः, खड्गः, पाशः, ध्वजः, गदा, त्रिशूलः, चक्रं, पद्मं, पताकां च, एतानि क्रमशः पूजयेत्। "ओं ह्रूं फट् नमः", "ओं ह्रूं फट्, द्वारशक्तये, ह्रूं फट् नमः" इत्यादि मन्त्रैः कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः, शङ्कुकरणः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः च आवाहनीयाः। अष्टौ ध्वजदेवताः, पूर्वादिकं प्रारभ्य, भूतगणैः सहिताः, "ओं कौं कुमुदाय नमः" इत्यादि मन्त्रैः पूजनीयाः। हेतुकः, त्रिपुरान्तकः, शक्तिसंज्ञकः, यमझ्वकः, कालः, करालिनः, षष्ठः एकाङ्घ्निः, भीमः, अष्टमः अष्टकः—एतान् सम्यक् पूजयेत्। तद्वत् दिशापालान् अपि पूष्पधूपादिभिः तुष्ट्यर्थं संपूजयेत्। वर्णवस्त्रेषु, बाम्बुपादेषु, पृथिव्यादिपञ्चमहाभूतानि, सद्योजातादिदेवतासहितानि पूजयेत्। यः मण्डपः सदा शिवलोकव्यापी, शङ्करालयः, ध्वजशक्तिसंयुक्तः, तत्त्वदृष्ट्या चिन्त्यः। पूर्ववत् दिव्य-व्याप्ति-स्थूलविघ्नान् अपाकृत्य, पश्चिमद्वारात् प्रविश्य, शेषद्वाराणि दर्शयेत्। दक्षिणतो वेदीसंस्थः, उत्तराभिमुखः, दक्षिणावर्तेन, पूर्ववत् भूतेषु शुद्धिं कुर्यात्। अन्तर्यागं, विशेषार्घ्यं, मन्त्रद्रव्यशुद्धिं, पञ्चगव्यैः आत्मनं पूजयेत्। सामान्ये आसने, ततः पश्चात्, विशेषतः शिवतत्त्वाय, त्रयः तत्त्वानि क्रमशः स्थापयेत्। ललाटात्, स्कन्धात्, पादान्तात्, शिवज्ञानपरमं सारं, रुद्र-नारायण-ब्रह्मदेवताः, स्वगतिभिः, आवाहनीयाः। "ओं हं हां" इत्यनेन, तत्र रूपं तदधिपतिं च स्थापयेत्; सर्वव्यापिनं शिवं अङ्गैः सहितं, शिरसि शिवहस्तं स्थापयेत्। ब्रह्मरन्ध्रद्वारा प्रविष्टया दीप्त्या, बहिः अन्तश्च तमःछादनं विनुद्य, दिशः प्रकाशन्ते। स्वदेहं रूपैः सह, हारवस्त्रपुष्पादिभिः भूषयित्वा, "शिवोऽहम्" इति ध्यानं कृत्वा, ज्ञानखड्गेन उत्थायेत्। चतुर्दिक्कोणेषु विधिभिः मण्डपं संस्कुर्यात्, कुशादीनि छित्वा संज्ञाय च। तृणेषु आसनानि कृत्वा, स्थलादिकं पूर्ववत् पूजयेत्; शिवघटं, वर्धघटं च स्थिरासने पूजयेत्। दिशासु घटेषु, लोकपालान्, स्वदिशि स्थापयेत्; इन्द्रं च सहस्राक्षं वज्रधारिणं चिन्तयेत्। इन्द्रं सहस्राक्षं वज्रधारिणं, ऐरावतगजस्थितं, सुवर्णमुकुटमण्डितं चिन्तयेत्। सप्तज्वालायुतं अग्निं, अक्षमालाकमण्डलुधरं, ज्वालामालावृतं, रक्तवर्णं, शूलधारिणं, अजाश्वारूढं च ध्यायेत्। यमं महिषारूढं, दण्डधारिणं, कालाग्निरूपं; नैरृतिं रक्तलोचनं, गर्दभस्थं, खड्गधारिणं च चिन्तयेत्। वरुणं श्वेतवर्णं, मकरारूढं, नागपाशधारिणं; वायुम् नीलवर्णं, मृगारूढं; कुबेरं मेघस्थं च चिन्तयेत्। शिवं वृषारूढं त्रिशूलधारिणं; विष्णुं चक्रधारिणं कूर्म-शेषारूढं; ब्रह्माणं चतुर्मुखं चतुर्भुजं हंसारूढं च ध्यायेत्। स्तम्भमूलेषु, घटेषु, वेद्यां च, धर्मादीन् पूजयेत्; दिशासु, घटेषु अनन्तादीन् अपि केचित् पूजयन्ति। शिवाज्ञां घोषयित्वा, घटं स्वपृष्ठे परिभ्रम्य, पूर्ववत् घटं स्थापयेत्, ततः वर्धपात्रं च। घटे स्थिरासने शिवं स्थापयेत्, शस्त्रस्य च स्थिरासनं स्थाप्य, पूर्ववत् पूजयित्वा, उत्पत्तिमुद्रया स्पृशेत्। "हे विश्वनाथ! भक्तवत्सलत्वात् मम यज्ञं पालय" इति रक्षार्थं जपित्वा, खड्गं घटे स्थापयेत्। दीक्षासंस्थायां समये, घटे, भूमौ, मण्डले वा, देवेश्वरं पूजयित्वा, वह्निकुण्डसमीपं गच्छेत्। वह्निकुण्डस्य नाभिं पुरतः स्थाप्य, प्रतिमाः स्थापयित्वा, गुरुशासनात्, स्वस्वकुण्डेषु कर्माणि कुर्युः। जपकाः सङ्ख्यया मन्त्रं जपेयुः; अन्ये संहितां पठेयुः; स्वशाखानिपुणाः ब्राह्मणाः शान्तिह्यानि पठेयुः। ऋग्वेदी पूर्वदिशि, श्रीसूक्तं, पावमानिं, मैत्रकं, वृषाकपिं च पठेत्। सामवेदी दक्षिणदिशि, देवव्रतं, भारुण्डं, ज्येष्ठसाम, रथन्तरं, पुरुषं, गीतिसंहितां च पठेत्। यजुर्वेदी विशेषतः पश्चिमदिशि, रुद्रसूक्तं, पुरुषसूक्तं, आद्यं मन्त्रं, ब्राह्मणं च पठेत्। उत्तरदिशि अथर्ववेदी, नीलरुद्रं, सूक्ष्मसूक्श्मं, अथर्वशीर्षं च पठेत्—एषा विधिः। आचार्यः अग्निं प्रज्वाल्य, प्रत्येकस्य पृथग्वह्निकुण्डं नियुक्त्य, पूर्वतः आरभ्य, प्रथमकुण्डादि क्रमशः भागान् वितरति।