अग्निपुराणम्

यदा तत्र आवश्यक वस्तूनां अभावः स्यात्, तर्हि यवः तिलः च गृहस्थोपकरणानि च यथायोग्यं उपयुज्यन्ते। देवतानां पूजायै द्वौ वस्त्रौ, घटः, करण्डः, छादनं च समर्प्यन्ते। गुरोः पूजायाम् मुद्रिकाः, मुकुटाः, वसनानि, हाराः, कुण्डलानि, कङ्कणानि च यथाशक्ति विपुलधनस्य कपटं वर्जयित्वा सज्जन्ति। यदि एतेषां किञ्चिद् अभावः भवेत्, तर्हि पाठकाः, पुरोहिताः, ज्योतिषः, शिल्पिनः च यः पूजनं कुर्वन्ति, तत् समतुल्यं गण्यते। वज्रसूर्ययोः शान्त्यर्थम् नीलवज्रः, नीलरत्नम्, मुक्ताः, पुष्पाणि, पद्मानि, शङ्खः, तथा अष्टमं रत्नं वैदूर्यं निर्दिष्टम्। वेटिवरः, माधवीलता, क्रान्ता, रक्तचन्दनम्, अगरु, उत्तमचन्दनम्, सारिका, कङ्कुष्टा, शङ्खिनी, अन्यानि च औषधयः उपयुज्यन्ते। सुवर्णम्, ताम्रं, रक्तधातुः, रजतम्, कांस्यं, सीसकं, हरितालः, मञ्जिष्ठा च धातवः निर्दिष्टाः। रक्तमृत्तिका, सुवर्णम्, माक्षिकम्, पारदः, अग्निवर्णमृत्तिका, गन्धकः, अभ्रकम्, अष्टौ खनिजाः च विविधधान्यानि च उपयुज्यन्ते। गोधूमः, तिलः, माषः, मूङ्गः, यवः, निवारः, श्यामकः, अष्टविधधान्यानि समर्प्यन्ते। ईश्वरः उवाच— आचार्यः स्नानं कृत्वा द्वौ नित्यकर्मौ समाचर्य, ओंकारस्य अर्थनिष्ठः, सह शिष्यैः, मूर्तिभिः, ब्राह्मणैः च अग्निशालां गच्छेत्। तत्र पूर्ववत् शान्त्यादि द्वाराणि क्रमशः पूजयित्वा, तेषां प्रत्येकं शाखायाः द्वारपालान् प्रदक्षिणं कृत्वा पूजयेत्। पूर्वदिशायां नन्दी महाकालः, दक्षिणायां भृङ्गी विनायकः, पश्चिमे वृषभः स्कन्दः, उत्तरदिशायां देवी चण्डः च स्थितौ। शाखानां अधस्तात् शान्तः शीतलः घटः, पर्जन्यः, अशोकः, भूतः, संजीवनः, अमृतं च विराजन्ति। क्रमेण धनसमृद्धिदायकौ युगलौ नामद्वितीयचतुर्थान्तं ओंकारान्तं दत्त्वा पूजयेत्। लोकपालाः, भूमिद्वारपालाः, द्वौ प्रवाहौ, त्रयोऽर्काः, युगः, वेदः, लक्ष्मीः, गणेशः च पूज्यन्ते। एवं देवाः यज्ञशालायां प्रत्येकद्वारे स्थिताः विघ्नसमूहान् निवार्य यज्ञस्य रक्षां कुर्वन्ति। क्रमशः वज्रः, शूलः, दण्डः, खड्गः, पाशः, ध्वजः, गदा, त्रिशूलः, चक्रः, पद्मः, पताकाः च पूज्यन्ते। मन्त्रैः— "ओ ह्रूं फट् नमः", "ओं ह्रूं फट् द्वारशक्त्यै ह्रूं फट् नमः"—आदि, कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः, शङ्कुकर्णः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः च आह्वयन्ते। अष्टौ ध्वजदेवताः पूर्वाद्याः पूज्यन्ते, भूतगणैः सह, "ओं कौं कुमुदाय नमः" इत्यादि मन्त्रैः। हेतुकः, त्रिपुरविनाशकः, शक्तिः, यमज्वकः, कालः, करालिनः, षष्ठः एकाङ्घ्निः, भीमः, अष्टकः च पूज्यन्ते। एवमेव दिक्पालान् क्रमशः समर्पणैः, पुष्पैः, धूपैः पूज्य, तुष्टैः सत्कारं कुर्यात्। वर्णवस्त्रेषु, बांसुप्रतिष्ठायां, पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यादीनि, सद्योजातादिदेवैः पूज्यन्ते। यः मंडपः सदा शिवधामं व्याप्य, शङ्करनिलयः, ध्वजशक्तिसंयुक्तः, तत्वदृष्ट्या विचार्यते। पूर्ववत् दिव्य, आकाश, भूमिस्थ विघ्नान् अपाकृत्य पश्चिमद्वारं प्रविश्य, शेषद्वाराणि दर्शयेत्। दक्षिणे वेदीसमीपे उत्तराभिमुखः, पूर्ववत् भूतशुद्धिं कुर्यात्। अन्तर्यागं, विशेषार्घ्यं, मन्त्रद्रव्यशुद्धिं, पञ्चगव्यैः आत्मपूजनं च समाचरेत्। सामान्यासने तदनन्तरं विशेषतया शिवतत्त्वाय त्रितत्त्वानि स्थापयेत्। ललाटात्, स्कन्धात्, पादान्तात् शिवज्ञानस्य परमसारं—रुद्रः, नारायणः, ब्रह्मा च स्वगतिसहितः—स्थापयेत्। "ओं हं हां" इत्यादिमन्त्रेण रूपं तदधिपतिं पूर्ववत् स्थापयेत्; सर्वव्यापि शिवं अंगैः सह, शिवहस्तं शीर्षे स्थापयेत्। ब्रह्मरन्ध्रद्वारा प्रभा प्रविष्टा, बहिरन्तः तमः निवार्य दिशः प्रकाशयन्ति। स्वरूपैः सह हारवस्त्रपुष्पादिभिः अलङ्कृत्य "अहं शिवः" इति ध्यानं कृत्वा ज्ञानखड्गेन उत्तिष्ठेत्। चतुर्दिक्कोणेषु विधिपूर्वकं मंडपसंस्कारं कुर्यात्, कुशादीनां तृणानां विक्षेपणं संग्रहनं च। वर्धमानस्य उपरि आसनं कृत्वा स्थलादीनि पूजयेत्; शिवघटं वर्धमानघटं च स्थिरासने पूजयेत्। दिशासु प्रत्येकघटे लोकपालान् कल्पयेत्; सहस्राक्षं इन्द्रं वज्रधारिणं च। इन्द्रं सहस्राक्षं वज्रधारिणं ऐरावतगजस्थं सुवर्णमुकुटधारिणं चिन्तयेत्। अग्निं सप्तज्वालायुक्तं, जपमालाकमण्डलुधारिणं, ज्वालामालावृतं, रक्तवर्णं, शूलधारिणं, अजस्थं चिन्तयेत्। यमं महिषस्थं दण्डधारिणं कालाग्निरूपं स्मरेत्; नैरृतं रक्तलोचनं गर्दभस्थं खड्गधारिणं च। वरुणं श्वेतवर्णं मकरस्थं नागपाशधारिणं; वायुः नीलवर्णः मृगस्थः; कुबेरः मेघस्थः च चिन्त्यः। शिवं वृषस्थं त्रिशूलधारिणं; विष्णुं कूर्मानन्तस्थं चक्रधारिणं; ब्रह्माणं हंसस्थं चतुर्मुखं चतुर्भुजं चिन्तयेत्। स्तम्भाधस्तात् घटे वेद्यां धर्मादीन् पूजयेत्; दिशासु घटे अनन्तादीन् अपि कश्चन पूजयन्ति। शिवाज्ञां घोषयेत्, घटं स्वपीठे परिभ्रम्य, पूर्ववत् प्रथमं घटं स्थापयेत्, ततो वर्धमानपात्रं स्थापयेत्। एवं विधिना श्रद्धया, नियमेन, पूजायाः सर्वविधिं समाचर्य, यज्ञस्य शुभारम्भं सुसम्पन्नं भवति।