अग्निपुराणम्

एकदा भगवान् ईश्वरः शिष्यैः सह ब्राह्मणैश्च, मन्त्रार्थनिष्ठः, स्नानद्वैदिनेयकृत्यं सम्पाद्य, यज्ञशालां प्रति प्रतस्थे। तत्र स यथापूर्वं शान्त्यादिद्वाराणि क्रमशः पूजयित्वा, शाखासु प्रतिद्वारपालांश्च प्रदक्षिणीकृत्य पूजयामास। पूर्वद्वारे नन्दी महाकालश्च, दक्षिणे भृङ्गी विनायकश्च, पश्चिमे वृषभः स्कन्दश्च, उत्तरद्वारे देवी चण्डश्च संस्थिताः। तेषां शाखामूले शान्ताः शीतलाश्च घटः, पर्जन्यः, अशोकः, भूतः, सञ्जीवनः, अमृतश्च विराजन्ते। ततः क्रमशः धनसमृद्धिदातृपुत्रद्वयं नामान्तरं चतुर्थ्यन्तं समाप्य, ओंकारेण समापयन् पूजयेत्। तत्र लोकपालाः, क्षितिपालाः, द्विस्रोतसः, त्रिसूर्याः, युगं, वेदः, लक्ष्मीः, गणेशश्च पूज्याः। एवं देवताः यज्ञशालायां सर्वद्वारेषु विघ्नसंघातनिवारणाय रक्षार्थं स्थिताः। तत्र वज्रं, शूलं, दण्डं, खड्गं, पाशं, ध्वजं, गदां, त्रिशूलं, चक्रं, पद्मं, पताकां च क्रमशः पूजयेत्। मन्त्रैः—"ओं ह्रूं फट् नमः", "ओं ह्रूं फट् द्वारशक्तये ह्रूं फट् नमः"—आदि, कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः, शङ्कुकर्णः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः इति अष्टदेवताः ध्वजस्य पूजनीयाः। पूर्वाद्याः दिशः आरभ्य, "ओं कौं कुमुदाय नमः" इत्यादिमन्त्रैः, भूतगणैः सहिताः, कुमुदाद्यष्टदेवताः पूजनीयाः। तत्र हेतुकः, त्रिपुरान्तकः, शक्तिसंज्ञकः, यमझ्वकः, कालः, करालिनः, षष्ठ्यां एकाṅ्घ्निः, भीमः, अष्टमे अष्टकः इति पूज्याः। एवं दिशां पालकानपि पुष्पधूपादिभिः तुष्टिपूर्वकं पूजयेत्। एवं पूजारम्भे, द्वादश मृद्भागाः—पद्मसमूहात्, वराहात्, गोशालायाः, चतुष्पथात्—गृह्यन्ते; अष्टौ तु वैकुण्ठाय पिनाकिने च। पंच कषायद्रव्याणि वट, उदुम्बर, अश्वत्थ, आम्र, जम्बुचर्मभ्यः गृह्यन्ते; अष्टौ ऋतुफलानि च। तीर्थोद्भवाणि सुरभिणि जलानि, सर्वौषधीजलानि, पुष्पफलानि, रत्नजलानि, गोश्रृङ्गजलानि च युक्तानि। अभ्यञ्जनाय पंच द्रव्याणि, पंचगव्यं, पिष्टवस्त्रसम्भूतानि च शुद्ध्यर्थम्। सहस्रछिद्रघटः, मण्डलाय रोचना, शतौषधिमूलानि—विजया, लक्ष्मणा, बला—तथैव गुढूची, अतिबला, पाठा, सहदेवा, शतावरी, ऋद्धि, सुवर्चसा इत्यादयः स्नानाय निर्दिष्टाः। रक्षार्थं तिलसमूहः, कुशा, भस्मस्नानमेव, यवगोधूमबिल्वचूर्णानि युक्तानि। अभ्यङ्गाय कर्पूरः, स्नानाय घटपार्श्वे, शय्या, द्वौ उपधानौ, एकः प्रपेषः, वस्त्रं च। यथाशक्त्यर्थं शय्यायाः व्यवस्था, तैलमधुसंयुक्तपात्रं, सुवर्णदण्डश्च। पुष्टिकरः शिवघटः, लोकपालघटाः, निद्राघटः, शान्त्यर्थं कुंडसंख्यया घटाश्च। द्वारपाल, धर्म, शान्तिघटाः, वास्तु, लक्ष्मी, गणेश, अन्ये च घटाः। धान्यराशिसम्भूतानि पात्राणि वस्त्रमालाभिः भूषितानि, सुवर्णेन पूरितानि, सुरभिणा जलैः सिक्तानि। फलसम्पूर्णानि पात्राणि, पत्राद्यलक्षणानि पात्राणि, वस्त्रैः संवृतानि, श्वेतसर्षपाः च। विसर्गाय लाजाः, ज्ञानखड्गः, होमपात्रं, ताम्रचषकः। पादाभ्यञ्जनाय सर्पिरमधुसंयुक्तपात्रं, त्रिशतानां कुशानां चर्ममितानि आसनानि। चतुरश्राणि, वर्गाकाराणि पलाशपत्रनिर्मितानि आसनानि; तिलपात्रं, होमपात्रं, अर्धपात्रं, शुद्धिपात्रं च। अष्टाविंशतिपदार्थाः—धूपपात्रं, चषकाः, कुप्यः, आसनं, व्यजनं, शुष्कसमिधः। पुष्पाणि, पत्राणि, गुग्गुलुः, सर्पिस्प्रदीपाः, धूपः, अक्षताः, त्रिसूत्राणि, आज्यं, यवाः, तिलाः। कुशाः शुद्ध्यर्थं, त्रीणि मधुरद्रव्याणि, दश समिधः, हस्तमितचषकः, सौरग्रहशान्त्यर्थं हस्तः। समिधः अर्क, पलाश, खदिर, आम्र, पिप्पल, उदुम्बर, शमी, दूर्वा, कुशा—अष्टोत्तरशतसंख्या। तदभावे यव, तिल, गृह्योपकरणानि योजनीयानि। द्वे वस्त्रे, पात्रं, चषकः, आवरणं च। आचार्यपूजायां मुद्राः, मुकुटः, वस्त्राणि, हारः, कुण्डलानि, कङ्कणानि च, वित्तवञ्चनां वर्जयित्वा। एतेषां किञ्चिदभावे, पाठक, ऋत्विज्, साङ्केतिक, शिल्पिनां पूजापि समाना। वज्रसूर्यशान्त्यर्थं नीलमणयः, नीलरत्नानि, मुक्ताः, पुष्पाणि, पद्मानि, शंखाः, अष्टमं वैडूर्यं निर्दिष्टम्। उशीरः, माधवीलता, क्रान्ता, रक्तचन्दनम्, अगरु, सुरभिचन्दनम्, सारिका, कंकुष्ठा, शंखिनी, अन्यौषधयश्च। सुवर्णं, ताम्रं, रक्तधातुः, रौप्यम्, कांस्यं, सीसकं, हरितालः, मञ्जिष्ठा च। रक्तमृत्तिका, सुवर्णं, माक्षिकम्, पारदं, वह्निरागमृत्तिका, गन्धकः, अभ्रकम्, च अष्टौ धातवः, विविधानि च धान्यानि। गोधूमाः, तिलाः, माषाः, मुद्गाः, यवाः, निवाराः, श्यामाकश्च—एवं अष्टविधधान्यानि। एवं सर्वोपकरणान्युपनयित्वा, आचार्यः शिष्यैः सह ब्राह्मणैश्च, मन्त्रार्थनिष्ठः, स्नानद्वैदिनेयकृत्यं सम्पाद्य, यज्ञशालां प्रति प्रतस्थे। तत्र द्वारपालान्, शाखान्, देवताश्च क्रमशः पूजयित्वा, सर्वोपचारैः तुष्टिपूर्वकं पूजनं सम्पादयामास।