वसिष्ठ महर्षये अग्निः उवाच — हे वसिष्ठ, हरिणः मत्स्यावतारस्य चरित्रं ते कथयामि। अवतारकार्यं दुष्टनाशाय सत्प्रवृत्तजनरक्षणाय च भवति। पूर्वकल्पान्ते ब्राह्मप्रलयः अभवत्, तस्मिन्काले भूर्लोकाद्याः सर्वे लोकाः समुद्रेण प्लाविताः। विवस्वतः पुत्रः मनुः भोगमोक्षार्थं तपः अकरोत्। कदाचित् कृतमाला-नदीमध्ये जलार्पणं कुर्वन्, तस्य हस्ते एकः लघुमत्स्यः प्रकटितः। स मत्स्यः मनोः जलं प्रत्यर्पयितुं इच्छन्तं दृष्ट्वा उवाच—“मा मां विसृज, हे श्रेष्ठपुरुष।” “अद्य अहं मकरादिभ्यः भीतः अस्मि।” इति श्रुत्वा मनुः तम् घटे स्थापयामास। मत्स्यः तत्र वर्धमानः पुनः उवाच—“मम विस्तीर्णतरं स्थानं देहि।” राजा तस्य वचनं श्रुत्वा तम् कुम्भे स्थापयामास। तत्र अपि वर्धमानः मत्स्यः पुनः उवाच—“मम व्यापकतरं स्थानं देहि, हे राजन्।” पुनः तं सरसि स्थापयित्वा, तत्र अपि वर्धमानः मत्स्यः पुनः उवाच—“मम महान्तरं स्थानं देहि।” अतः मनुः तम् समुद्रे स्थापयामास। तत्र क्षणेन स मत्स्यः लक्षयोजनायुतपरिमाणः अभवत्। तं अद्भुतमत्स्यं दृष्ट्वा मनुः विस्मितः उवाच—“त्वं कः? नूनं विष्णुः, नारायणः त्वं। नमः ते। किं मां मायया मोहयसि, हे जनार्दन?” मनुना संबोधितः मत्स्यः उवाच—“लोकहिताय, दुष्टनाशाय अवतरितः अस्मि।” “सप्तमे दिवसे समुद्रः लोकं प्लावयिष्यति। यदा नौका आगच्छति, तदा बीजादीनि संगृह्य नौकायां स्थापय। सप्तर्षिभिः सहितः ब्राह्मरात्रिं नौकायां गमिष्यसि। यदा अहं आगमिष्यामि, तदा नौकां मम शृंगे महानागेन बध्नीयाः।” इति उक्त्वा मत्स्यः अन्तर्धानं गच्छति। मनुः निश्चितसमये प्रतीक्षां अकरोत्। समुद्रस्य प्रस्रवणे नौकायां आरोहति। मत्स्यः एकशृंगी, सुवर्णमयी, लक्षयोजनायुतपरिमाणः, तस्य शृंगे रज्जुः बद्धा। स एव मत्स्यपुराणः इति प्रसिद्धः। मनुः तं मत्स्यं स्तुत्वा, पापनाशकं मत्स्यं श्रुत्वा, हयग्रीव नाम दैत्यं वेदहरणं कृतवान् इति श्रुणोति। केशवः वेदहरणं कृतं दैत्यं हत्वा वेदान् रक्षितवान्। नूतनकल्पे हरिः वराहावतारं ततः कूर्मावतारं च अकरोत्। अग्निः उवाच—वराहावतारस्य पापनाशकस्य चरित्रं कथयामि। हिरण्याक्षः असुराधिपः, देवाः विजित्य स्वर्गे स्थितः। देवाः तं गत्वा विष्णुं यज्ञमूर्तिं वराहरूपिणं स्तुत्वा, स तं दैत्यं दैत्यकण्टकं च हत्वा धर्मं देवांश्च रक्षितवान्। ततः हरिः अन्तर्धानं गच्छति। हिरण्याक्षस्य भ्राता हिरण्यकशिपुः। स देवभागं यज्ञस्य हरित्वा सर्वेषां देवतानां अधिकारं गृहीत्वा, नृसिंहरूपं धृत्वा तं हत्वा देवैः सह। नृसिंहः देवैः स्तुतः, देवान् स्वस्थानं प्रत्यापादयत्। प्राचीनासुरदेवासंग्रामे देवाः बलेः आदिभिः पराजिताः। पराजिताः स्वर्गात् पतिताः, देवाः हरौ शरणं ययुः। तेषां हिताय अदिति कश्यपश्च मायाविहीनं शरीरं तस्मै ददतु। तैः स्तुतः वामनरूपं धृत्वा अदितेः यज्ञे अगच्छत्। बलिं यज्ञकर्तारं द्वारस्थं वेदपाठं कृत्वा। वामनस्य वेदपाठं श्रुत्वा, बली वरदः शुक्रेण निषिद्धः अपि, उवाच—“यत् इच्छसि तत् वद।” वामनः बलिं उवाच—“गुरोः हिताय त्रिपदभूमिं ददातु।” स उवाच—“दास्यामि।” जलं हस्ते दत्ते वामनः लघुत्वं त्यक्त्वा त्रिपदाभ्यां पृथिवीं, अन्तरिक्षं, स्वर्गं च गृहीत्वा। बलिं सुतले स्थापयित्वा तं लोकं इन्द्राय दत्तवान्। इन्द्रः हरिं देवैः स्तुत्वा सुखी लोकनाथः अभवत्। परशुरामावतारं कथयामि, शृणु द्विज। क्षत्रियाणां गर्वं दृष्ट्वा, पृथिव्याः भारहरणाय अवतरितः। हरिः देवब्राह्मणादीनां रक्षणाय शान्त्यर्थं भृगुवंशे जमदग्निरेणुकयोः पुत्रः रामः अभवत्, शस्त्रविद्यायाम् निपुणः। दत्तात्रेयस्य कृपया कर्तवीर्यः सहस्रबाहुः भूम्याः सर्वाधिपः अभवत्, शिकाराय गच्छति। वनान्ते श्रान्तः, जमदग्निना आमंत्रितः। कामधेनोः शक्त्या राजा सेनायाः सहितः तृप्तः। कामधेनुं याचितः, न दत्ते, राजा तां बलात् गृहीत्वा। ततः रामः तस्य शिरः छित्त्वा पतितवान्। युद्धे रामेण राजा हतः, कामधेनुः आश्रमं प्रत्यागच्छत्। किन्तु कर्तवीर्यस्य पुत्रः जमदग्निं हत्वा। रामः वनं गतः, शत्रुत्वात् पुनः प्रत्यागच्छत्। पितरं हतं दृष्ट्वा, पितृवधक्रोधेन युक्तः। बलवान् रामः पृथिवीं सप्तत्रिवारं क्षत्रियहीनां कृतवान्। कुरुक्षेत्रे पंच यज्ञकुण्डानि कृत्वा, पितृणां तृप्तिं यथाविधि अकरोत्। भूमिं कश्यपाय दत्त्वा, महेन्द्रगिरौ स्थितः। कूर्म, वराह, नृसिंह, वामनावताराः अपि अभवन्। रामावतारस्य श्रवणेन मनुष्यः स्वर्गं प्राप्नोति। अग्निः उवाच—रामायणं नारदेन पूर्वं उक्तं, वाल्मिकिना पाठितं, यत् भोगमोक्षप्रदं तद् कथयिष्यामि। नारदः उवाच—विष्णोः ब्रह्मा जातः; ब्रह्मणः पुत्रः मरीचिः; मरीचेः कश्यपः; कश्यपात् सूर्यः; सूर्यस्य विवस्वतः पुत्रः मनुः। ततः मनोः इक्ष्वाकुः; तस्य वंशे ककुत्स्थः; ककुत्स्थात् रघुः; रघोः अजा; अजात् दशरथः।