अग्निपुराणम्

वास्तुस्थापने समारभमाणः, तत्र सर्वप्रथम कोणेषु स्तम्भान् स्थापयेत्, अष्टसूत्राणि च तिर्यङ्मुखेषु प्रसारयेत्। तत्रैव द्विपादीन् षट्पादांश्च भूतान् विधिवत् पूजयेत्। तस्यां पूजायां प्राचीरे च प्राकाराद्युपकल्पने च, केशसंयुतं दैत्यरूपेण शयानं, उत्तराभिमुखं वास्तुपुरुषं स्मरेत्। तस्य वास्तुपुरुषस्य जानुन्यग्निकोनवायुकोनयोः, पादतलानि पितृदिक्‌देशे, शिरः क्रूरदिक्‌देशे, हृदि च प्रणम्य संयुक्ते हस्तौ सन्ति। तस्याङ्गेषु पूजिताः शुभदेवताः प्रतिष्ठिताः, अष्टकोणेषु च अष्टदिक्पालाः अर्धकोणेषु स्थिताः। पूर्वादिदिक्षु मारिच्यादयः षट्पादाः, मध्ये चतुर्पादो ब्रह्मा, शेषा एकपादाः कथ्यन्ते। येषां सर्वेषां नाड्यः संगच्छन्ति, स एव महान् प्राणस्थानं, यः स्वफलदः स्यात्। तत्र त्रिशूलं, स्वस्तिकं, वज्रं, महास्वस्तिकं च वेष्टनयुक्तं दृश्यन्ते। त्रिशृङ्गं, मणिबन्धं, शुद्धस्थानं च — एते द्वादश प्राणस्थानानि प्राकारादिषु परिहार्याणि। ततः ईशे घृतं अक्षतान्वितं निवेदयेत्, पर्जन्याय पद्मोदकं दद्यात्, जयन्ताय दीप्तं केसरध्वजं समर्पयेत्। महेन्द्राय रत्नोदकं, सूर्याय धूसरच्छत्रं, सत्याय घृतं, गोधूमं, पिष्टकं च, तथा भृशाय च निवेदयेत्। अन्तरिक्षाय अमिषं, शक्तये शस्त्रं, पूर्वदिक्‌देशे अग्नये मधुक्षीरदधिघृतपूर्णं चमसं दद्यात्। वितथाय लाजान् सुवर्णोदकेन, गृहारक्षिणे मधु, यमराजाय मुद्गोदनं च समर्पयेत्। गन्धर्वनाथाय सुगन्धिं, भृङ्गाय पक्षिजिह्वां, हरिणाय पद्मपत्राणि, तथा दक्षिणदिक्‌स्थाय अष्टदेवताभ्यः दद्यात्। पितृभ्यः तिलोदकं, क्षीरं, दन्तधावनदण्डं च दद्यात्, दिव्यद्वारपालाय मुद्रितां गाम्। सुग्रीवाय पिष्टकं, पुष्पदन्ताय कुशम्, प्रचेतसे रक्तपद्मं, असुराय सुरां निवेदयेत्। शेषाय घृतगुडपाकं, रोगाय घृतपिष्टकं, पश्चिमदिशि लाजान् अष्टदेवताभ्यः यथाविधि। मारुताय पीतध्वजं, नागाय नागकेशरं, भल्लाटाय सूपाद्यन्नं सम्यक् समर्पयेत्। सोमाय क्षीरपाकं घृतयुक्तं, शालूकाय मूषाय च तद्वत्, लोपी-मदिती-दित्यः उत्तरदिक्‌भागे नगरं दद्यात्। पूर्वदिशि ब्रह्मणे मधुरपिष्टकं, मारिचये षड्दलं पुष्पं, सवित्रे रक्तपुष्पाणि अग्न्यधः कोष्ठे समर्पयेत्। तस्याधः सवित्र्यै कुशोदकं, दक्षिणे विवस्वते रक्तचन्दनं षड्दलपीठस्थाय दद्यात्। इन्द्राय रक्षःकोणाधः कोष्ठे हरिद्रापाकं, इन्द्रजयाय इन्द्राधः मिश्रं भोज्यं निवेदयेत्। वरुण्याः स्थानं षड्दलपीठे, मित्राय गुडपाकं, रुद्राय वायुकण्ठाधः घृतपाकं दद्यात्। तस्याधः रुद्रदूतस्थले मांसं, उत्तरमार्गे षड्दलपीठस्थाय भूमिधराय माषं निवेदयेत्। आपः शिवकोणाधः, सायाय तत्रैव क्रमशः दधिक्षीरं विधिना पूजयित्वा समर्पयेत्। मध्ये चतुर्पादपीठस्थाय ब्रह्मणे पञ्चगव्यघृतयुक्तं पायसं दद्यात्। ईशानादिवाय्वन्तं कोणेषु, चरकाद्यैः चतुर्भिः गृहरक्षिभिः क्रमशः पूजां कुर्यात्। चरक्यै घृतमांसं, विदार्यै पद्मपात्रे दधि, पूतनाय पित्तरक्तं भागशः निवेदयेत्। पापराक्षस्यै अस्थीनि रक्तपित्तांशांश्च, ततः पूर्वे स्कन्दाय माषोदनं दद्यात्। दक्षिणे अर्यम्णे पिष्टकं मुद्गयुतं, वरुणदिशि जंभकाय रक्तमांसं समर्पयेत्। उत्तरदिक्‌स्थाय पिलिपिञ्जाय रक्तशाल्यादीनि, पुष्पाणि वा, वा सर्वगृहे कुशदधिदकं पूजां कुर्यात्। गृहे नगरे वा एकाशीतिपीठैः पूजां विधाय, त्रिपादरेखाः कर्तव्याः, कोणेषु षड्दलपीठानि स्थापनीयानि। ईशानाद्याः दिशिपालाः, नागादयः द्वयोर्योजनयोः कोष्ठयोः, मारिच्यादयः षड्दलपीठेषु, ब्रह्मा नवपीठो ज्ञेयः। नगरे ग्रामे वा शतपीठं गृहम् अपि स्यात्, कोणेषु द्विरेखास्तम्भौ स्थापनीया, ये दुर्जयाः चालयितुं कठिनाः। मन्दिरे यथा व्यवस्था, तथा शतपीठगृहे अपि, तत्र ग्रहाः, स्कन्दादयः, षड्दलपीठानि च ज्ञेयानि। चरकादयः तत्त्वपीठानि, रेखास्तम्भैः यथापूर्वं, प्रदेशस्थापने गृहे त्रयस्त्रिंशत् चतुःशतपीठानि स्थापनीयानि। ब्रह्मा, मारिचिः, अन्ये च षष्ट्येकसप्ततिस्वरैः निरूप्यन्ते; अष्टधातवः, वह्नयश्च चतुश्चत्वारिंशत्स्वरैः। ईशानाद्याः शक्तयः नवस्वराः, चरकादयश्च, राज्जुकुलपूर्वकाः अपि तथैव। वास्तुमण्डलं कुलतः सहस्रस्वरयुक्तं विज्ञेयम्; तत्र न्यासः नवधा प्रदेशवास्तुनुसारं कार्यः। वेतालरूपवेद्यां पञ्चविंशतिस्वरयुक्तं वास्तु स्मृतम्; अन्यदेकं नवस्वरयुक्तं, अपरं षोडशाङ्गयुक्तं। षट्कोणत्रिकोणवृत्तमध्ये चतुरस्रं स्थाप्यं; वास्तुखनने पृष्ठभागः समः, तत्र ब्रह्मशिलायाः न्यासः कार्यः। मृतशरीराधारे, प्रतिमास्थापने च, पायसं नैवेद्यं दद्यात्, अथवा सर्वेभ्यः समर्पयेत्। एतैः विधानैः वास्तुयज्ञः सम्पूर्णः भवति — सर्वेषां देवतानां पूजनं, प्राणस्थानरक्षणं, न्यासविधानं च यथाशास्त्रं अनुष्ठेयम्।