अग्निपुराणम्

स्निग्धेन चित्तेन, श्रद्धया च, पुरः स्थाप्य शिलां चन्दनविलेपनया अभिषिक्त्वा वस्त्रैः आच्छाद्य, सुवर्णासनं समर्प्य, तां यज्ञवेदिकायाः प्रदक्षिणं कृत्वा परिक्रामेत्। ततः हृदयेन शिलां कुशशय्यायाम् वा शय्यायाम् स्थाप्य, विधिपूर्वकं तां पूजयेत्। विवेकपूर्वकं भूम्याद्युत्तमपर्यन्तं तत्त्वसमूहं व्यवस्थित्य, तत्तत्त्वानि क्रमशः स्थापयेत्। त्रिविधं तत्त्वं, यद्धि बुद्ध्यादि आरभ्य मनसः अन्तं, चिन्तासूक्ष्मसारपर्यन्तं, त्रीषु विभागेषु व्याप्य, यथाक्रमं विन्यस्येत्। सूक्ष्मसारात् भूमिपर्यन्तं, शिवज्ञानस्वरूपाणां तत्त्वानां सन्निधिः प्रतिष्ठाप्यते। तत्तत्त्वानि, तेषां च अधिपान्, स्वमन्त्रेण हृदि पूजयेत्। पुष्पमालादिलक्षणेषु स्थानेषु यथाक्रमं—‘ॐ हूँ, शिवतत्त्वाय नमः; ॐ हूँ, रुद्राय शिवतत्त्वाधिपाय नमः; ॐ हाँ, ज्ञानतत्त्वाय नमः; ॐ हाँ, विष्णवे ज्ञानतत्त्वाधिपाय नमः; ॐ हाँ, आत्मतत्त्वाय नमः; ॐ हाँ, ब्रह्मणे आत्मतत्त्वाधिपाय नमः’—इत्यादि, भूमिः, अग्निः, यजमानः, सूर्यः, आपः, वायुः, चन्द्रः, अन्ये च, यथाक्रमं पूज्यन्ते। प्रत्येकतत्त्वे, शिलायाः अष्टविधरूपं विन्यस्येत्; सर्वे पशुपतिः, उग्रः रुद्रः, भवः, ईश्वरः च। महादेवः, भीमः, तेषां च भागाः यथाक्रमं—‘ॐ, भूमिरूपाय नमः; ॐ, भूम्याधिपाय नमः’—एतैः मन्त्रैः, लोकपालान् स्वमन्त्रैः यथाक्रमं पूजयेत्। तान् स्थाप्य, तेषु घटेषु तैः मन्त्रैः वा स्वमन्त्रैः पूजयेत्; इन्द्रादीनां बीजमन्त्राः यथाक्रमं कथ्यन्ते—‘लूं, रुं, शूं, पूं, वूं, यूं, मूं, हूं, क्षूं’—इति, नवशिलाविन्यासः; शिला पंचधा अपि। प्रत्येकतत्त्वे, पंचरूपाणि सृष्ट्यादि, भूम्यादि आरभ्य विन्यस्येत्। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ईश्वर, सदाशिव—एते पंचरूपाधिपा यथापूर्वं तेषु स्थानेषु पूज्यन्ते। ‘ॐ, भूमिरूपाय नमः; ॐ, ब्रह्मणे भूमिरूपाधिपाय नमः’—एतैः मन्त्रैः, पंचघटानाम् क्रमशः स्वनाम्ना पूजनं कृत्वा, तान् मध्यशिलायाः आरभ्य विधिना मुद्रयेत्। मन्त्रेण, कुशतिलैः सीमाम् रच्य, अग्निकुण्डेषु शक्तिं स्थाप्य, पूजां हविः च समर्प्येत्। तत्त्वरूपाणि, तेषां च अधिपान्, घृताद्यैः हविष्यैः पूजयेत्; ब्रह्मभागस्य शुद्ध्यर्थं, मूलाङ्गानि ब्रह्ममन्त्रैः क्रमशः संस्कृत्येत्। शिलाः शतं वा अधिकं पूरयित्वा, शान्त्यर्थं ताः जलैः प्रोक्ष्य, कुशेन स्पृष्ट्वा प्रत्येकतत्त्वं क्रमशः पूजयेत्। सन्निधिं, संबंधं स्थाप्य, पुनः शुद्धिं संस्कारं च कुर्यात्; त्रीषु भागेषु एवं पुनः पुनः विधिं आचर्येत्। ‘ॐ आं ईं, आत्मज्ञानतत्त्वेभ्यो नमः’—इति, ब्रह्माङ्गत्रयं क्रमशः दर्भमूलैः स्पृष्ट्वा, तत्त्वध्यानं लघुदीर्घान्वयेन कुर्यात्। ‘ॐ हाँ उम्, ज्ञानशिवतत्त्वेभ्यो नमः’—इति, घृतमधुना रत्नमण्डितताम्रघटान् पूरयेत्। लोकपालाधिष्ठातृदेवताः पञ्चगव्यैः, अर्घ्यैः च प्रोक्ष्येत्। स्वमन्त्रैः पूज्य, तेषां सन्निधौ होमं कुर्यात्; सर्वशिलानां अधिष्ठातृदेवताः—ज्ञानरूपाः, सुवर्णाभाः, शिलाभूषिताः, स्नाताः—स्मृत्य, दोषन्यूनाधिक्यशुद्ध्यर्थं, स्थलभूमिशुद्ध्यर्थं च पूज्यन्ते। ईश्वरः उवाच—ततः, देवालयं माप्य, मुख्यसभां, उपवेशिकां च चिन्हयेत्; चतुश्चत्वारिंशद् कोष्ठाः सम्यक् स्थाप्य, वेदीं समं स्थापयेत्। कोणेषु स्तम्भान् स्थाप्य, अष्टसूत्राणि विक्षिप्य कोणान्तराणि यावद्; तत्र द्विपदः, षट्पदः च विधिना पूजयेत्। वास्तुपुरुषं, केशसंविद्धं, राक्षसरूपेण शयनं स्मृत्वा, पूजायां भित्तिप्रवेशादि योजनायां, तस्य मुखं उत्तरदिशि स्थाप्येत्। तस्य जानुनी, कूर्चौ वाय्वग्निदिश्यौ; पितृदिश्यां पादतलौ; उग्रदिश्यां शिरः; हृदि, अञ्जलिपुटौ। तस्य शरीरमधि, पूजिताः शुभदेवताः प्रतिष्ठिताः; अष्टकोणाधिपाः अष्टार्धकोणेषु स्थिताः। षट्पदाः, मरीच्यादयः, पूर्वादिदिश्यः यथाक्रमं; मध्ये चतुर्पदः ब्रह्मा, अन्ये एकपदाः कथ्यन्ते। सर्वनाड्यः यत्र संगच्छन्ति, स एव महान् प्राणस्थानः, स्वफलप्रदः; त्रिशूलः, स्वस्तिकः, वज्रः, महास्वस्तिकः च तत्र, तदावरणेन। त्रिकूटः, मणिबन्धः, विशुद्धस्थानं—एते द्वादश प्राणस्थानानि, भित्त्यादौ वर्जनीयानि। ईशाय घृतं अक्षतैः मिश्रितं समर्प्येत्; पर्जन्याय कमलोदकं; जयन्ताय तेजोवर्णध्वजं। महेन्द्राय रत्नोदकं; सूर्याय धूम्रच्छत्रं; सत्याय घृतं, गोधूमं, पिष्टकं; भृशाय अपि तथा। अन्तरिक्षाय अपाक्वमांसं; शक्तये आयुधं; पूर्वदिश्यां अग्नये मधुक्षीरदधिघृतपूर्णं स्रुवं। वितथाय लाजं, सुवर्णोदकं; गृहपालाय मधु; यमराजाय मुद्गान्नं। गन्धर्वाधिपाय गन्धं; भृंगाय पक्ष्यजिह्वां; मृगाय कमलपत्रं; दक्षिणदिश्यां अष्टदेवताभ्यः एवं। पितृभ्यः तिलोदकं, क्षीरं, दन्तधावनं द्रुमशाखां; दिव्यद्वारपालाय मुद्रितां गौः। सुग्रीवाय पिष्टकं; पुष्पदन्ताय कुशः; प्रचेतसे रक्तकमलं; असुराय सुरा। शेषाय घृतं गुडपाकान्नं; रोगाय घृतपिष्टकं; पश्चिमदिश्यां लाजं, अष्टदेवताभ्यः यथाविधि। मारुताय पीतध्वजं; नागाय नागकेशरं; भल्लाटाय श्रेष्ठं सुपाकमुद्गाद्यं। सोमाय क्षीरघृतपाकं; शालूकाय मूषाय अपि। लोप्यै, मदित्यै, दित्यै नगरं उत्तरकोणान्ते समर्प्येत्। पूर्वे ब्रह्मणे मधुरपिष्टकं; मरीचये षट्पत्रं पुष्पं; सवित्रे रक्तपुष्पं अग्न्यधः कोष्ठे। तदधः कोष्ठे सावित्र्यै कुशोदकं; दक्षिणे विवस्वते रक्तचन्दनं षट्पदपीठे। इन्द्राय रक्षसः कोष्ठाधः हरिद्रापाकान्नं; इन्द्रजयाय इन्द्राधः मिश्रान्नं प्रदीयेत्। एवं विधिना, श्रद्धया, तत्त्वानां, देवतानां, स्थानानां च पूजनं, स्थाप्य, शुद्ध्य, संस्कारं च विधिपूर्वकं आचर्येत्।