अग्निपुराणम्

ततः देवालयस्य लिङ्गस्य शिलाः, पदाद्यङ्गनाम्नः, अष्टाङ्गुलोन्नतानि, चतुरस्ररूपाणि, सुविनिर्मितानि च भवितव्यानीति निर्दिष्टम्। ताः शिलाः शिलाजातमात्राः कार्याः, ईष्टकानां तु तदर्धमात्राः; शिलामये देवालये शिलाफलका एव योजनीया, ईष्टकमये तु ईष्टकाः। नवमुखादिलक्षणैः चिह्नैः अंकिताः, पद्मैः पद्मचिह्निताः च; नन्द, भद्र, जय, रिक्त, पूर्णा इत्येताः पञ्चम्यः परिगण्यन्ते। तासु पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, मकरः, सागरः इत्येतानि पञ्च धातवः, अधस्तात् क्रमेण स्थापनीयानि। नन्द, भद्र, जय, पूर्णा, अजिता, अपराजिता, विजया, मङ्गला, धरणी इत्येताः नवशिलाः; तथा च सुभद्रा, विभद्रा, सुनन्दा, पुष्पनन्दक, जया, विजय, कुम्भ, पूर्ण, उत्तर इत्येतराः निर्दिष्टाः। एतेषां नवकुम्भानां क्रमेण स्थापना विधेयाः; प्रथमं पीठं स्थाप्य, तानि सम्यक् लक्षयित्वा बाणेन स्पृशेत्। सर्वाणि तु भेदं विना त्रिभिः वस्त्रैः, भूम्या, गोमयेन, गोमूत्रेण, क्वाथैः, सुगन्धजलैश्च अच्छाद्यन्ते। अस्त्र-मन्त्रेण ‘हूं फट्’ इति शुद्धिस्नानं विधाय, विधानुसारं पञ्चगव्येन च पञ्चामृतेन च स्नानं कार्यम्। ततः अन्तः सुगन्धजलस्नानं, स्वनाम्ना चिह्नं कृत्वा, फलरत्नहेमगोशृङ्गजलैः स्नानं विधेयम्। ततो गन्धेन शिलां लेपयित्वा वस्त्रैः छादयेत्, सुवर्णपीठं समर्प्य, यज्ञस्थले प्रदक्षिणं परिभ्रम्य स्थापयेत्। ततः कुशशय्यायां वा शय्यायां वा हृदयेन स्थाप्य, पूजां कृत्वा, विवेकेन भूम्याद्युत्तमपर्यन्तं तत्त्वसमूहं नियोजयेत्। त्रैविध्यं तत्त्वं त्रिवर्गव्याप्तं क्रमशः विधाय, बुद्ध्याद्यन्तं मनसा, चिन्तारसपर्यन्तं व्यवस्थितम्। रसं प्रत्यग्भूमिपर्यन्तं शिवज्ञानस्वरूपाणां स्थितिं स्थाप्य, तत्त्वानां तदधिपतीनां च हृदि स्वमन्त्रेण पूजां कुर्यात्। यत्र पुष्पमालादिलक्षणानि, तत्र ‘ॐ हूं नमः शिवतत्त्वाय, ॐ हूं नमो रुद्राय शिवतत्त्वाधिपतये, ॐ हां नमः ज्ञानतत्त्वाय, ॐ हां नमो विष्णवे ज्ञानतत्त्वाधिपतये, ॐ हां नमः आत्मतत्त्वाय, ॐ हां नमो ब्रह्मणे आत्मतत्त्वाधिपतये’ इति, तथा भूम्यग्नियाजमानसूर्यवारिवायुमासु च पूजां कुर्यात्। तत्त्वस्य तत्त्वस्य रूपाणि अष्टौ शिलायां स्थापनीयानि; सर्वे पशुपति, उग्ररुद्र, भव, ईश्वर इत्यादयः। महादेव, भीम, तेषां च रूपांशाः समुचितक्रमेण—‘ॐ भूम्याः स्वरूपाय नमः, ॐ भूम्याः स्वरूपाधिपतये ब्रह्मणे नमः’ इत्यादिमन्त्रेण लोकपालान् स्वबीजैः पूजयेत्। स्थाप्य तु तानि कुम्भान् तैर्मन्त्रैः वा स्वबीजैः वा पूजयेत्; इन्द्रादीनां बीजानि—‘लूं, रूं, शूं, पूं, वूं, यूं, मूं, हूं, क्षूं’ इति नवशिलाव्यवस्था; शिला अपि पञ्चधा। तत्त्वस्य तत्त्वस्य रूपाणि पञ्च सृष्टौ, भूम्याद्यादौ नियोजनीयानि। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ईश्वर, सदाशिव—एते पञ्च रूपाधिपतयः तत्रैव पूजनीयाः। ‘ॐ भूम्याः स्वरूपाय नमः, ॐ ब्रह्मणे भूम्याः स्वरूपाधिपतये नमः’ इत्यादिमन्त्रेण पञ्च कुम्भान् स्वनामभिः पूजयित्वा, मध्यशिलायाः प्रारभ्य विधिना संवेष्टनं कुर्यात्। मन्त्रेण कुशतिलैः सीमां रचयेत्, ततः शक्तिं अग्निकुण्डेषु स्थाप्य, पूजां हवनं च विधायेत्। तत्त्वस्वरूपाणि तदधिपतींश्च घृतादिभिः पूजयेत्; ततः ब्रह्मांशस्य शुद्ध्यर्थं मूलाङ्गानि ब्रह्ममन्त्रैः क्रमशः संस्कुर्यात्। शतपर्यन्तं वा अधिकं पूरयित्वा, शिलाः शान्त्यर्थं जलैः सिञ्चेत्; ततः कुशग्रहेण स्पृश्य, तत्त्वान्येकशः पूजयेत्। ततोऽन्योन्यसंयोगं स्थाप्य, पुनः शुद्ध्यभिषेचनं कुर्यात्; एवं त्रिप्रकारेण कर्म पुनः पुनः विधेयम्। ‘ॐ आं ईं आत्मज्ञानतत्त्वेभ्यो नमः’ इति, कुशमूलैः ब्रह्मत्रयाङ्गानि क्रमशः स्पृशेत्, तत्त्वानां ध्यानं लघुदीर्घप्रयोगैः कुर्यात्। ‘ॐ हां उं ज्ञानशिवतत्त्वेभ्यः नमः’ इति, घृतमधुभ्यां रत्नभूषितेषु ताम्रपात्रेषु पूरयेत्। विश्वदिक्पालपतिषु पञ्चगव्यैः, अर्घ्यैश्च सिञ्चेत्। स्वमन्त्रैः पूजायां कृतायां, तेषां सन्निधौ होमं कुर्यात्; ततः सर्वशिलायाः अधिष्ठातृदेवताः—ज्ञानस्वरूपाः, हिरण्यवर्णाः, शिलाभूषिताः, स्नानशीलाः—स्मृत्वा, दोषाधिक्यापनयनाय, स्थलभूमिशुद्ध्यर्थं च प्रार्थयेत्। अनन्तरं, ईश्वर उवाच—तत् देवालयं माप्य, मुख्यसभां, मुखमण्डपं चिह्नयेत्; चतुःषष्टि कोष्ठकानि सम्यक् स्थापनीयानि, वेदिकां समं स्थापयेत्। कोणेषु स्तम्भान् स्थाप्य, अष्टसूत्राणि विकोणपर्यन्तं प्रसारयेत्; तत्र द्विपादान् षट्पादांश्च नियमानुसारं पूजयेत्। वास्तुपुरुषं केशसंयुतं, राक्षसस्वरूपेण शयानं, उत्तराभिमुखं, पूजायां भित्तिप्रदेशाद्युपवेशने च स्मरेत्। तस्य जानुनी, कूर्चौ च वाय्वग्न्यां दिशौ; पितृदिशि पादतलम्, उग्रदिशि शिरः, हृदि अञ्जलिकृतकरौ। तस्य शरीरे पूजिताः शुभदेवताः संस्थापिताः; तत्रैव अष्टकोणेश्वराः अष्टार्धकोणे स्थिताः। षट्पादाः मरिच्यादयः पूर्वादिदिशासु क्रमशः; मध्ये चतुर्पादो ब्रह्मा, अवशिष्टाः एकपादाः कथ्यन्ते। सर्वनाड्यः यत्र संगच्छन्ति, तत्रैव महाबिन्दुः, स्वफलदः; तत्र त्रिशूलं, स्वस्तिकम्, वज्रं, महास्वस्तिकं वेष्टनयुक्तं च दृश्यते। त्रिशृङ्ग, मणिबन्ध, विशुद्धप्रदेश इत्येतानि द्वादश बिन्दवः, भित्त्यादिषु वर्जनीयाः। ईशाय सर्पिषा अक्षतयुतं हविरार्पयेत्, पर्जन्याय पद्मोदकं, जयन्ताय रक्तकेतुम्। महेन्द्राय रत्नोदकं, सूर्याय धूम्रच्छत्रं, सत्याय तैलमाषौदनं, भृशायापि तद्वत्। अन्तरिक्षाय अमिषं, शक्तये शस्त्रं, पूर्वदिशि अग्नये मधुदुग्धदधिसर्पिसां सम्यक् स्रुचं च समर्पयेत्। एवं विधिना, आगमप्रमाणेण, देवालयनिमित्तकं शिलादिकं स्थाप्य, तत्त्वपूजनादि कृतं, वास्तुपूजनं च सम्यक् संपन्नमिति।