अग्निपुराणम्

नरः यदि केशरहितः, दन्तरहितः, दुग्धरहितः च भवति, तदा शुभाक्षराणि यथा अग्निद्वजादिभ्यः पतन्ति, तत्र तस्य स्थाने देशान्तरवस्तुस्थितिं सूचयन्ति। कर्मणः प्रमाणं विकृताङ्गेन ज्ञेयम्; पश्वाद्युपवेशनेषु, तेषां गमनरवेषु च, दिशाः सूचिताः। मातृगणस्य अष्टसमूहः फलकस्य वा भूमौ वा लिखनीयः; पूर्वाद्यन्तदिशानुगतं गणं ज्ञात्वा कंटकज्ञानं निश्चितम्। यत्र गणः नास्ति, तत्र लोहः उपयोज्यः; 'क'गणे अग्निचारकोलः, 'च'गणे भस्म, 'ट'गणे दक्षिणपश्चिमे अस्थि उपयोज्यः। 'त'गणे ईटः, 'प'गणे कपालम्, 'य'गणे कृमिः वा तद्वत्, 'श'गणे धातु उपयोज्यः। 'ह'गणे रजतम्; अन्येषु गणेषु चापराणि हानिकारकानि वस्तूनि उपयोज्यानि; जलैः सिञ्चेत्, भूम्या अष्टाङ्गुलगौरवेन पूरयेत्। पादादिकं पादमात्रं खनित्वा, तत्र तृणेन भूमिं पूरयित्वा, मुष्टिना ताडयित्वा, भूमिं लिप्त्वा समीकृत्य, आचार्यः तत्र प्रवर्तेत्। सामान्यनैवेद्यं गृहीत्वा, वर्णनीयमण्डपं गच्छेत्; द्वारपूजां कृत्वा, पश्चिमद्वारात् प्रविशेत्। तत्र आत्मशुद्ध्यादिकं, अग्निकुण्डमण्डपसंस्कारं, घटस्य वृत्तिपात्रसहितं, दिशपालपूजां शिवपूजां च कुर्यात्। अग्निजन्मपूजादिकं पूर्ववत् विधिं कुर्यात्; यजमानसहितः शिलास्नानाय मण्डपं गच्छेत्। देवालयलिङ्गस्य शिलाः पादादिनाम्नः अष्टाङ्गुलोन्नताः, चतुर्भुजाः, सुसंस्कृताः स्युः। शिलाः शिलातः कार्याः, ईटायाः तदर्धं, शिलामन्दिरे शिलाफलकानि, ईटामन्दिरे ईटाः उपयोज्याः। नवमुखचिह्नैः चिह्निताः, पद्माः पद्मैः चिह्निताः; नन्दा, भद्रा, जया, रिक्ता, पूर्णा पञ्चम्याः इति। तेषु पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, मकरः, समुद्रः इति पञ्च; एते निधिकुम्भाः अधः क्रमशः स्थाप्याः। नन्दा, भद्रा, जया, पूर्णा, अजिता, अपराजिता, विजयाः, मङ्गला, धरणी इति नवशिलाः। शुभद्रा, विभद्रा, सुनन्दा, पुष्पनन्दकः, जया, विजयाः, कुम्भः, पूर्णः, उत्तरा इत्यन्याः। एते नवनिधिकुम्भाः क्रमशः स्थापनीयाः; आसनं पूर्वं स्थाप्य, तान् चिह्नित्वा शरैः ताडयेत्। सर्वे त्रिच्छदेन, भूम्या, गोमयेन, गोमूत्रेण, क्वाथेन, सुगन्धजलैः आवृत्य स्थाप्याः। 'हूं फट्' अस्त्रमन्त्रेण शुद्धिस्नानं कुर्यात्; ततः विधिना पञ्चगव्येन पञ्चामृतस्नानं कुर्यात्। ततः अन्तःसुगन्धजलस्नानं, प्रत्येकं नाम्ना चिह्नित्वा, फलरत्नस्वर्णगोशृङ्गजलैः स्नानं कुर्यात्। शिलां चन्दनेन अभ्यञ्जनं कृत्वा, वस्त्रैः आच्छाद्य, सुवर्णासनं दत्त्वा, यज्ञस्थले दक्षिणावर्तेन परिभ्रम्य स्थापयेत्। हृदयेन शय्यायां वा कुशशय्यायां वा स्थाप्य, पूजयेत्; तदनन्तरं विवेकपूर्वकं पृथिव्याद्युत्तमपर्यन्तं तत्त्वसमूहं व्यवस्थितुम्। त्रिविधं तत्त्वं, त्रिविभागानुगतं, क्रमशः बुद्ध्यादिमनसान्तं, चिन्तासूक्ष्मसारपर्यन्तं विन्यस्येत्। सूक्ष्मसारात् पृथिव्यन्तं, शिवज्ञानरूपाणां स्थितिः निश्चितम्; तत्त्वानां तत्त्वराजानां च हृदये स्वमन्त्रेण पूजयेत्। पुष्पमालादिचिह्नितेषु स्थानेषु, क्रमशः—'ॐ हूं नमः शिवतत्त्वाय; ॐ हूं नमः रुद्राय शिवतत्त्वनाथाय; ॐ हां नमः ज्ञानतत्त्वाय; ॐ हां नमः विष्णवे ज्ञानतत्त्वनाथाय; ॐ हां नमः आत्मतत्त्वाय; ॐ हां नमः ब्रह्मणे आत्मतत्त्वनाथाय' इति। ततः पृथिव्यग्नियजमानसूर्यवारिवायुमासादीन्। प्रत्येकतत्त्वे शिलासु अष्टविधरूपं विन्यस्येत्; सर्वे पशुपति, उग्ररुद्र, भव, ईश्वर इत्यादयः। महादेवः, भीमः, रूपभागाः च क्रमशः—'ॐ नमः पृथिव्याः रूपाय; ॐ नमः पृथिव्याः नाथाय' इत्यादिमन्त्रैः, लोकपालान् क्रमशः स्वाक्षरैः पूजयेत्। स्थाप्य तान्, तैः मन्त्रैः वा स्वाक्षरैः कुम्भाः पूजयेत्; इन्द्रादीनां बीजाक्षराणि क्रमशः कथ्यन्ते। 'लूं, रुं, शूं, पूं, वूं, यूं, मूं, हूं, क्षूं' इति नवशिलाविन्यासः; शिला पञ्चविधा अपि। प्रत्येकतत्त्वे रूपाणि पञ्च सृष्ट्याद्याः पृथिव्याद्याः विन्यस्येत्। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, ईश्वर, सदाशिवः—एते पञ्चरूपनाथाः तत्र पूर्ववत् पूज्याः। 'ॐ नमः पृथिव्याः रूपाय; ॐ नमः ब्रह्मणे पृथिव्याः रूपनाथाय' इत्यादिमन्त्रैः, पञ्चकुम्भान् क्रमशः स्वनाम्ना पूजयित्वा, मध्यशिलादारभ्य विधिना मुद्रयेत्। मन्त्रेण सीमां कुशतिलैः कुर्यात्; ततः अग्निकुण्डेषु शक्तिं स्थाप्य, पूजयेत्, आहुतीः दद्यात्। तत्त्वरूपाणां तत्त्वराजानां च घृताद्यैः पूजयेत्; ततः ब्रह्मांशस्य शुद्ध्यर्थं मूलाङ्गानि क्रमशः ब्रह्ममन्त्रैः संस्कारयेत्। शताधिकं पूरयित्वा, शिलाः शान्त्यर्थं जलैः सिञ्चेत्; ततः कुशेन स्पृष्ट्वा, प्रत्येकं तत्त्वं क्रमशः पूजयेत्। ततः सन्निधिं संबन्धं स्थाप्य, पुनः शुद्धिं संस्कारं कुर्यात्; एवं त्रिभागानुगतं कर्म पुनः पुनः कार्यम्। 'ॐ आं ईं नमः आत्मज्ञानतत्त्वेभ्यः' इति, त्रिब्रह्माङ्गानि क्रमशः दर्भमूलैः स्पृष्ट्वा, तत्त्वध्यानं लघुदीर्घोपयोगेन कुर्यात्। 'ॐ हां उं नमः ज्ञानशिवतत्त्वेभ्यः' इति, घृतमधुना रत्नभूषिते ताम्रकुम्भे पूरयेत्। लोकपालाधिष्ठातृदेवताः पञ्चगव्यार्घ्यैः सिञ्चेत्। स्वमन्त्रैः पूज्य, तेषां सन्निधौ होमं कुर्यात्; ततः सर्वशिलासु, तेषां अधिष्ठातृदेवताः स्मरेत्—ये ज्ञानरूपाः, सुवर्णवर्णाः, शिलाभूषिताः, स्नाताः—यथा दोषवृद्धिहान्यर्थं, स्थलभूमिशुद्ध्यर्थं च। ततः, ईश्वरः उवाच—मन्दिरं मापयित्वा, मुख्यसभां गर्भगृहं च चिह्नयेत्; चतुर्षष्टिकक्ष्याः कुर्यात्, वेदीं सममवस्थापयेत्।