अग्निपुराणम्

ईश्वरः गुहाय उवाच—समीक्ष्य अनुक्रमेण स्थापनेन सम्बन्धितं विषयं संक्षेपेण वर्णयिष्यामि। आसनं, शक्तिः, शिवः, लिङ्गं, तेषां च शिवाणुयोगः—एतेषां विवरणं करिष्यामि। स्थापने पञ्च प्रकाराः सन्ति; तेषां स्वरूपं कथयामि। यत्र ब्रह्मशिलायाः योगः दृश्यते, तत्र विशेषतः स्थापना इति कथ्यते। यथाविधि स्थापने आसनस्य विधिपूर्वकं स्थाप्यते; यस्य स्थापना स्थापनेन न पृथक्, तत्र स्थिरस्थापनं इति कथ्यते। लिङ्गस्य अपसारणपूर्वकं यत् उत्तोलनं, तत्र उत्तोलितलिङ्गं यथाविधि कृत्यं कृत्यं पण्डितैः पूज्यते। विष्ण्वादीनां द्विविधा स्थापना उक्ता; सर्वेषु तेषु परमशुभचैतन्यस्य आह्वानं कर्तव्यम्। भूमिप्रदेशे, अधिष्ठानादिभेदेन, मन्दिरेषु अपि पञ्च प्रकाराः दृश्यन्ते; मन्दिरनिर्माणे इच्छुः भूमिं परीक्षेत्। श्वेतः, घृतगन्धयुक्तः; रक्तः, रक्तगन्धयुक्तः सुरभिः; पीतः, कृष्णः, सुरायाः गन्धरहितः—एवं भूमयः याज्ञिकादीनां क्रमशः उपयुक्ताः। पूर्वदिशि, उत्तरदिशि, सर्वत्र च, पूर्वभूमिः विशेषतः प्रशस्तः; गर्ते यत्र पूर्णं, मृत्तिकायाः समृद्धिः, तत्र उत्तमम्। भूमिः अधमपर्यन्तं उत्तमत्वेन ज्ञेयम्; जलादिना शुद्धा वा; यदि अस्थि, काष्ठ, कर्षणादिना दूषिता, तदा आचार्यः तां सम्यक् शोधयेत्। नगरस्य, ग्रामस्य, दुर्गस्य, गृहस्य, मन्दिरस्य वा निर्माणे, पुनः पुनः खननं वा गोद्वारेण कृषिं कृत्वा भूमिं संसाधयेत्। मण्डपे, द्वारपूजादिकं कृत्वा, मन्त्रसमाप्त्याः अनन्तरं, अघोरास्त्रस्य नियमेण सहस्राहुतिं कुर्यात्। भूमिं समं कृत्वा, लेपं कृत्वा, दिशः शुद्धयेत्; सुवर्णेन, दध्ना, अक्षतानां च, दक्षिणावर्तेन रेखाः अंकयेत्। मध्यभागे, ईशानकोणे, पूर्णकलशं स्थाप्य शिवं पूजयेत्; आचार्यं पूज्य, तेन वारिणा खननयन्त्राणि अभिषिञ्चेत्। राक्षसगणान् बहिः शान्त्याः विधिना, दिशः हविः दद्यात्; भूमिं अभिषिञ्च्य स्नाप्य, खननयन्त्राणि पूजयेत्। अन्यः कलशः, द्विवस्त्रच्छन्नः, द्विजकन्धरे स्थाप्यते; गीतैः, वाद्यैः, ब्राह्मणस्वरेण सह। कलशपूजां समाप्त्याः शुभे क्षणे अग्निकुण्डस्य, मधुयुक्तेन संस्कृतखङ्गेन भूमिं खनयेत्। भूमिं दक्षिणपश्चिमे स्थाप्य, कलशजलं गर्ते सिञ्चेत्; ततः इच्छितपूर्वसीमायाः दिशायाः अन्वयेन नेयात्। तत्र क्षणं स्थित्वा, भूमिपरिसरे परिक्रमा कृत्वा, सीमा-चिन्हानि अभिषिञ्चेत्, यावद् ईशानप्रदेशः। कलशेन परिक्रमेण अर्घ्यप्रदानं तत्र विधीयते; एवं भूमिस्वीकृति कर्तव्या। यदि भूमिः कण्टकयुक्ता वा जलयुक्ता, दोषनिवारणार्थं भूमिं खनयेत्; यदि परद्रव्यं दृश्यते, कन्या तद् नियमेण निष्कासयेत्। यदि नरः केशरहितः, दन्तरहितः, दुग्धरहितः, तदा शुभाक्षराणि—यथा अग्निध्वजादयः—तत्र परद्रव्यस्य संकेतं ददाति। अङ्गविकारेण, पशुप्रवेशेन, तेषां गमन-क्रन्दनैः, दिशाः सूचिताः। अष्टमातृगणं तक्षकपट्टे वा भूमौ अंकयेत्; कण्टकज्ञानं गणानुसारं पूर्वाद्यन्तदिशः क्रमशः ज्ञेयम्। यत्र गणः नास्ति, तत्र लोहः; 'क' गणः, अग्निचारकोलः; 'च' गणः, भस्म; 'ट' गणः, दक्षिणपश्चिमे अस्थि। 'त' गणः, ईंटा; 'प' गणः, कपालः; 'य' गणः, कीटः वा; 'श' गणः, धातुः। 'ह' गणः, रजतः; अन्येषु गणेषु, दुष्टद्रव्याणि; वारिणा अभिषिञ्च्य, भूमिं अष्टाङ्गुलगभीर्या पूरयेत्। पादोनपादगर्तं खनित्वा, तत्र तृणभूमिं स्थाप्य, गदया ताडयेत्; तत्र भूमिं लेप्य समं कृत्वा, आचार्यः प्रवर्तेत्। सामान्याहुतिं गृहीत्वा, वर्णितमण्डपं गच्छेत्; द्वारपूजां कृत्वा, पश्चिमद्वारेण प्रविशेत्। तत्र आत्मशुद्ध्यादिकं, अग्निकुण्ड-मण्डपसंस्कारं, कलशं वर्धनपात्रसहितं, दिशापाल-शिवपूजां च कुर्यात्। पूर्ववत् अग्निजन्मपूजादिकं सर्वं विधिं कुर्यात्; यजमानसहितः, शिलास्नानमण्डपं गच्छेत्। मन्दिरलिङ्गस्य शिलाः, पादादिनाम्ना, अष्टाङ्गुलोच्चाः, चतुर्भुजाः, सुस्थिताः स्युः। शिलाः शिलासमृद्धाः; ईंटायाः, अर्धपरिमाणाः; शिलामन्दिरे, शिलाफलकानि; ईंटामन्दिरे, ईंटाः। नवमुखादिलक्षणैः चिह्निताः, पद्मैः पद्मचिह्निताः; नन्दा, भद्रा, जयाः, रिक्ता, पूर्णा पञ्चम्याः। एतेषु, पद्मः, महापद्मः, शङ्खः, मकरः, समुद्रः—पञ्च धनकलशाः; तान् अधः क्रमशः स्थाप्येत्। नन्दा, भद्रा, जयाः, पूर्णा, अजिता, अपराजिता, विजयाः, मङ्गला, धरणी—नवशिलाः। शुभद्रा, विभद्रा, सुनन्दा, पुष्पनन्दकः, जयः, विजयः, कुम्भः, पूर्णः, उत्तरः—अन्याः। एतान् नवधनकलशान् क्रमशः स्थाप्येत्; पूर्वं आसनं स्थाप्य, तान् चिह्नयेत्, ताडयेत्। सर्वे त्रीणि वस्त्राणि, भूमिः, गोमयः, गोमूत्रम्, क्वाथः, सुरभिजलम् च आवृत्येत्। 'हूं फट्' अस्त्रमन्त्रेण शुद्धिस्नानं कुर्यात्; तदनन्तरं विधिना पञ्चगव्येन, पञ्चामृतेन स्नानं कुर्यात्। अनन्तरं अन्तर्जलस्नानं सुरभिजलेन कुर्यात्, प्रत्येकं नाम्ना चिह्नयेत्; ततः फलजलैः, रत्नैः, सुवर्णेन, गोशृङ्गजलैः स्नानं कुर्यात्।