अग्निपुराणम्

तत्र, यदा कश्चन बन्धनं प्राप्तः स्यात्, तदा तस्य दर्भच्छिन्नाग्निदग्धाग्रैः स्पर्शः कर्तव्यः। पुष्पाणि तस्य हस्ते स्थाप्य, स विनयपूर्वकं प्रणिपातं कार्यं करवेत्। ततः कुम्भे, वह्नौ, शिवे, स्वात्मनि च—एतेषु यथायोग्यं कृत्यमारभेत। शिष्यांश्च ग्रहीत्वा, शास्त्रसम्मतया सम्यक् परीक्ष्य, तेषां स्वीकृतिः स्यात्। राज्ञां, ब्राह्मणानां, मनुष्याणां चान्येषां यथाकामं दीक्षा विधीयते। मन्त्रैः—"आँ श्राँ श्रौं पशुं हूँ फट्"—इत्यादिभिः, शस्त्रराजेन, दीक्षायाः प्रारम्भः क्रियते। ईश्वरः पुनः उवाच—दीक्षितः शिवं, विष्णुं, सूर्यं चान्यांश्च देवताः पूजयेत्। शङ्ख, दुन्दुभि, आदिस्वनैः सह, पञ्चगव्येन तान् स्नापयेत्। यो देवताः पूजयति, स देवलोकं प्राप्य स्वकुलं उद्धरति। यत् पापं लक्षकोटिवर्षपर्यन्तं सञ्चितं स्यात्, तद् घृताभिषेकात् वह्नौ दग्धं भवति। घृतादिना देवतास्नानेन, सः देवत्वं प्राप्नोति। चन्दनाभिषेकानन्तरं, नान्दीप्रभृतिभिः उपहारैः पूजां कृत्वा, स्तुतिपाठेन देवताः सदा संपूजयेत्। ते च पूर्वापरज्ञानं, मन्त्रदृष्टिं, बुद्धिं, भोगं, मोक्षं च ददति। सूक्ष्मप्रश्नग्रहणेन, शुभाशुभफलानि द्वाभ्यां साधनाभ्यां निर्णीयन्ते। त्रिभिः जीवात्मा मूलतत्त्वं च, चतुर्भिः ब्राह्मणादीनां बुद्धिः, पञ्चभिः आदौ भूतानि तत्त्वानि च; शेषं जपादिकं क्रियते। एकस्य, त्रयस्य, त्रिसमूहस्य, द्वयस्य च अन्ते, मध्ये अशुभता; मध्ये मध्यमफलम्; त्रिषु इन्द्रः शुभः स्यात्, हे राजन्। संख्यायाः समूहे, यमेन, संवत्सरेण, तिथिना, ध्रुवेण च आयुः निश्चितम्। सूर्य, चन्द्र, ईश, दुर्गा, श्री, विष्णु मन्त्रैः, भूरज्ये लिखेत्। जपस्थैर्येण, गोमूत्रसदृशया रेखया, एकादारभ्य, त्रयः, त्रिचतुष्कान्तं यावत्। मरुद्भिः, व्योम्ना, मरुत्प्रभवैरपि, चतु:षष्ट्यङ्केन; पत्तनपतनेन वा, विषमाङ्कादौ शुभाशुभं निर्णीयते। एकत्रयादारभ्य, अष्टत्रये चान्ते; ध्वजादिषु, न्यूनं अशुभं, विषमं शुभं च। "आ, इ, प, ल्ल, वि" इत्यादिभिः षोडशस्वरैः सह, तेषां पूर्वस्वरैः, त्रिपुरमन्त्राः सञ्जायन्ते। "ह्रीं" बीजं, प्रणवपूर्वकं, नमःशब्दान्तं च पूजायाम्; मन्त्राः द्विसहस्रदश, ततो षोडशाधिकशतम्। "आं" "ह्रीं" मन्त्रौ सरस्वत्यै चण्डिकायै च; गौरीदुर्गयोश्च, "आं" "श्रीं" श्रीमन्त्रम्। तथैव "क्षौं" "कौं" सूर्याय; "आं" "हौं" शिवाय; "आं" "गं" गणेशाय; "आं" मन्त्रः हरये अपि। एकशतपञ्चाशदाद्याक्षरैः, षोडशस्वरैः सह, तेषां पूर्वस्वरैः, सर्वे मन्त्राः सञ्जायन्ते। सूर्य, ईश, देवी, विष्णोः, वर्णगत्याः, इन्द्रादीनां च, प्रत्येकं चक्रे त्रिशतषष्टिः। आचार्यः दीक्षितः सन्, जपं ध्यानं शिष्यदीक्षां च कुर्यात्। ईश्वरः उवाच—स्थापनां संक्षेपेण क्रमशः कथयामि, हे गुह! आसनं, शक्ति, शिवः, लिङ्गं, तेषां च शिवाण्वयः। पञ्चविधा स्थापना, तेषां रूपाणि वक्ष्यामि। या ब्रह्मशिलासंयोगः, सा विशेषतः स्थापनेति कथ्यते। युक्तविधिना स्थाप्यते या, सा आसनारोपणम्; स्थापनेनान्यन्यं न भेदः, सा नित्यस्थापना कथ्यते। लिङ्गोन्नयनपूर्वं या, सा उच्चारणम्; लिङ्गोन्नयने कृत्वा, विद्वद्भिः अभिषेकः क्रियते। एषा स्थापना विष्ण्वादिषु द्विविधा; सर्वासु च, पराम् मङ्गलचेतनां आवाहयेत्। मूलादिभेदेन, पञ्चधा देवालयेष्वपि; देवालयनिर्माणेच्छया भूमिं परीक्षेत्। श्वेता घृतगन्धयुक्ता, रक्तवर्णा सुरभिगन्धयुक्ता, पीता कृष्णा मद्यगन्धरहिताः—एता भूमयः पुरोहितादीनां कृते यथाक्रमम्। पूर्वदिशि, उत्तरदिशि, सर्वत्र च, पूर्वमृद्विशेषेण प्रशस्यते। कूपे पूर्णा, बहुकर्दमा, सा श्रेष्ठा। भूमिं उत्तमां, अधमां वा, जलेनादिना क्षालितां विज्ञायेत। अस्थिचरकोलादिदोषयुक्तां भूमिं, आचार्यः सम्यक् शुद्धयेत्। नगरे, ग्रामे, दुर्गे, गृहदेवालयनिर्माणे च, पुनः पुनः खननं वा गोद्वारेण भूमिं सम्यक् सिद्धयेत्। मण्डपे, द्वारपूजादिकं कृत्वा, मन्त्रैः समाप्य, अघोरास्त्रसहस्राहुतिं नियमानुसारं दद्यात्। भूमिं सम्यक् समीकृत्य, लेपयित्वा, दिशः शुद्धयेत्। सुवर्णदधिद्रोण्यादिभिः दक्षिणावर्तरेखाः कुर्यात्। मध्यदेशे, ईशानकोणे, पूर्णकुम्भं स्थाप्य, शिवपूजनं कुर्यात्। ऋत्विजं सम्मान्य, तेन जलप्रक्षेपेण खननकरणानि प्रक्षालयेत्। बहिर्भूतगणान् शान्त्वा, दिशां बलिं दद्यात्। भूमिं प्रक्षालयित्वा, खननकरणादीनि पूजयेत्। अन्यः कुम्भः, वस्त्रयुग्मेन संवृतः, द्विजस्कन्धे स्थाप्यते; गीतवाद्यब्रह्मनिनादेन सह। कुम्भपूजनं कृत्वा, वह्निकुण्डस्य शुभक्षणे, मधुसिक्तेन शस्त्रेण भूमिं खन्यात्। भूमिं नैऋत्ये स्थाप्य, कुम्भजलं कूपे प्रक्षिप्य, तदनन्तरं पूर्वसीम्नि यावत् नयेत्। तत्र क्षणमेकं स्थित्वा, भूमेः परिधिं परिगम्य, यावत् ईशानं तावत् सीम्नि प्रक्षिपेत्। एवं कुम्भपरिक्रमणानन्तरं तत्रार्घ्यदानं विधीयते। एवं भूमेः अधिकारः क्रियते। यदि भूमिः कर्कशा वा जलयुक्ता, दोषशुद्ध्यर्थं भूमिं खन्येत। यदि कश्चिद्व्याघातः स्यात्, कन्या नियमानुसारं तं निष्कासयेत्। एवं विधिना, मह्यं प्रदत्तेषु शास्त्रवचनेषु, दीक्षा, पूजनं, मन्त्रविज्ञानं, स्थापने च विधयः, यथाक्रमं, श्रद्धया, शुद्धया, गुरुणा च आचर्याः।