अग्निपुराणम्

ईश्वरः उवाच। एकस्मिन्नेव मुख्ये दीक्षाविधौ संक्षेपेण उपदिशामि। तत्र सूत्रबन्धनादिकं यथाविधि कर्तव्यम्। तत्र कालनलादि शिवान्तान् तत्त्वान् सम्यक् चिन्तयेत्। सर्वाणि तत्त्वानि समाना एव, इव मणिगणः सूत्रे एकत्र सङ्गृहीतानि, तानि सूत्रे निवेशयेत्। शिवतत्त्वादीन्याह्वयित्वा, गर्भाद्यनुष्ठानानि यथापूर्वम्, मूलमन्त्रेणैव सम्यक् कृत्वा, सर्वाणि विधिपूर्वकं दक्षिणादिकं समर्पयेत्। ततः तत्त्वव्रतेन युक्तः सम्पूर्णं होमं दद्यात्; एवं कृत्वा शिष्यः मोक्षं प्राप्नोति। शिवसंयोगाय स्थैर्यस्थापनाय च, सम्पूर्णं होमं निवेद्य, शिवपात्रेण दीक्षां कुर्यात्। पुनः ईश्वरः उवाच। शिवं पूज्य, शिष्यादीनां दीक्षां विधाय, अष्टसु काष्ठमञ्चेषु नवान् क्रमशः स्थापयेत्। तत्रक्षिप्तव्यानि—क्षारोदधिः, क्षीरसागरः, दधिसागरः, घृतसागरः, इक्षुरससागरः, मध्वासवसागरः, मधुसागरः, अष्टौ च सागराः। तत्र तेषां संख्यया ज्ञानाधिपतीन् अष्टौ स्थापयेत्; ततः शिखिधरं एकं रुद्रं, श्रीकण्ठं द्वितीयं च। सप्तमः परमशिवः, त्रिमूर्तिः, एकलोचनः, परमशिवः; सप्तमः सूक्ष्मनामधेयः, अनन्तः; अष्टमः रुद्रः। मध्ये शिवं, सागरं, शिंवमन्त्रं च स्थापयेत्, यज्ञशालायां स्नानमण्डपे दिशांनाथस्य निर्मिते। तत्र द्विव्याप्तं द्विहस्तं अष्टाङ्गुलोन्नतं वेदिकां निर्माय, श्रीपर्णाद्यासनं स्थापयित्वा, तत्र अनन्तचित्तं निवेशयेत्। शिष्यं पूर्वाभिमुखं सम्यक् उपवेश्य, गोधूम, मृत्तिका, भस्म, दूर्वा, गोमयगोलकैः सहितं पूजां कुर्यात्। ततः सिद्धान्न, दधि, अभिषिक्तवारिणा अभ्यञ्जनं कुर्यात्; ततः क्रमशः क्षीरान्नेन, ज्ञानाधिपतिमन्त्रैः च। घटैः शिष्यस्य स्नानं कुर्यात्, स्वधा-स्थापनया सह; शुद्धवस्त्रं दत्वा, शिवस्य दक्षिणे उपवेश्य। पूर्वोक्ते आसने पुनः शिष्यं पूजयेत्, पगोटिका, योगपट्ट, मुकुट, कृपाण, कुम्भेन च। अक्षसूत्र, पुस्तकम्, पालकीमुद्रादिभिः च, दीक्षा-विवरण-प्रतिष्ठादिकं कर्तुम् अर्हसि, अधुना आरभ्य त्वया। सम्यक् परीक्ष्य, विधिं समाचरेत्; आदेशं घोषयेत्—‘शिष्यं प्रणम्य, ततः महेश्वरं नत्वा—’ इति। विघ्नदाह-निवारणाय याचना कुर्यात्—‘त्वया रूपिणा गुरुणा दीक्षार्थं उपदिष्टः अस्मि।’ ‘यः शास्त्रपरः, स मया दीक्षितः, हे शिव; मन्त्रचक्रस्य तुष्ट्यर्थं पञ्चपञ्चहोमान् दद्यात्।’ ततः सम्पूर्णं होमं दत्त्वा, शिष्यं स्वदक्षिणे स्थापयेत्; तस्य दक्षिणहस्ते कनिष्ठाद्यङ्गुलीः क्रमशः स्थापयेत्। बद्धं कुशाग्रैः दग्धैः स्पृशेत्; पुष्पाणि हस्ते स्थापयित्वा, तं प्रणामयेत्। कुम्भे, वह्नौ, शिवे, आत्मनि—तत्र तत्र यथाक्रमं प्रविश्य, शास्त्रपरीक्षितान् शिष्याः त्वया ग्राह्याः। राज्ञां, विप्राणां, नराणां चान्येषां, दीक्षा यथेष्टम्; ‘आं श्रां श्रौं पशुं हूँ फट्’—एषा अस्त्रराजेन दीक्षा आरभ्यते। ईश्वरः पुनरुवाच। दीक्षितः शिवं, विष्णुं, सूर्यं, अन्यांश्च पूजयेत्; शङ्ख, दुन्दुभ्यादिस्वनैः, पञ्चगव्यैः स्नापयेत्। यः देवांश्च देवलोकं च पूजयति, स स्वकुलं प्राप्य तदुद्धरति; यत्पापं लक्षकोटिवर्षसम्पन्नम्। घृताभिषेकात् देवपापं वह्निना दह्यते; घृतादिस्नानात् देवो भवति। चन्दनाभ्यञ्जनात्, नान्दीपुष्पादिपूजया, सदा स्तुत्या देवताः स्तुवीत्। ते हि पूर्वोत्तरज्ञानं, मन्त्रदृष्टिं, प्रज्ञां, भोगं, मोक्षं च ददाति; सूक्ष्मप्रश्नग्रहणेन, शुभाशुभफलानि द्वाभ्यां मार्गाभ्यां निश्चितानि। त्रिभिः जीवात्मा मूलतत्त्वं; चतुर्भिः ब्राह्मणादीनां बुद्धिः; पञ्चादौ तत्त्वानि, शेषं जपादिकं च। एकत्र, त्रिके, त्रिकसमूहे, द्वये च अन्ते; मध्ये अशुभं, मध्ये मध्यमं, त्रिषु इन्द्रः शुभः, राजन्। संख्यावर्गे, आयुः यमः, संवत्सरः, तिथिः, ध्रुवः च निर्धार्यते; सूर्य, चन्द्र, ईश, दुर्गा, श्री, विष्णुमन्त्रैः भूरजु पत्रे लिखेत्। जपस्थैर्येण, गोमूत्रसदृशया रेखया, एकादारभ्य, त्रयः, त्रिचतुर्वर्गान्तम्। मरुद्भिः, व्योम्ना, मारुतैः, चतु:षष्ट्यां पथे; पतनस्पर्शाभ्यां, विषमादौ, शुभादिफलनिर्णयः। एकत्र, त्रिके, अष्टत्रिकान्ते; ध्वजादिषु, न्यूनं अशुभं, विषमं शुभं च। आ, इ, प, ल्ल, वि, अन्यैः, षोडशस्वरैः; तैः आदिस्वरैः, त्रिपुरमन्त्राः निर्मीयन्ते। बीजं ह्रीं, प्रणवाद्यन्तं नमः युक्तं पूजायाम्; मन्त्राः द्विसहस्रदश, शतषष्ट्यधिकाः। आं, ह्रीं—एते मन्त्राः सरस्वत्याः, चण्डिकायाः, गौऱ्याः, दुर्गायाः; आं, श्रीं—श्रियः। तथैव क्षौं, कौं—सूर्याय; आं, हौं—शिवाय; आं, गं—गणेशाय; आं—हरये अपि। एकशतपञ्चाशदादिस्वरैः, षोडशस्वरैः च; तैः सर्वे मन्त्राः एवम्। सूर्य, ईश, देवी, विष्णोः, वर्णगमनेन, इन्द्रादीनां, त्रिशतषष्टिः प्रत्येकचक्रे; आचार्यः दीक्षितः जपेत्, ध्यानं कुर्यात्, शिष्यदीक्षां च कuryāt। एवं भगवता निर्दिष्टा दीक्षा-सम्प्रदायस्य महिमा, यथाशास्त्रं विधिना सम्पाद्य, शिष्यः मोक्षलाभं, ज्ञानलाभं, सर्वसिद्धिं च प्राप्नोति।