अग्निपुराणम्

स उपासकः, यः तत्त्वानां विचारं कुर्वन्, तानि पञ्चविंशतिः तत्त्वानि, 'ख' इत्यादि 'य' पर्यन्ताक्षरैः सहितानि, आधारस्थाने स्थितानि सन्दृश्येत। तत्र पञ्चाशत् षट्षष्टिश्च लोकसंज्ञया विख्यातानि, तावन्त एव रुद्राः तत्र विज्ञेयाः, यथा— अमरेशः, प्रभावः, नैमिषः, पुष्करः, पादिः, दण्डिः, भावभूतिः, अष्टमः, न कुलीशः, हरिश्चन्द्रः, श्रीशैलः दशमः, अन्वीशः, अस्नातिकेशः, महाकालः, मध्यमः, केदारः, भैरवः, द्वितीयाष्टकः, ततो गायाः, कुरुक्षेत्रः, खलानः, इत्यादिदेशाः। विमलः, अट्टहासः, महेन्द्रः, भीमः, वस्वापदः, रुद्रकोटिः, महाबलः, अनार्कः, गोकर्णः, भद्रकर्णः, स्वर्णाक्षः, स्थाणुः, अजेः, सर्वज्ञः, तेजस्वी, सूदः, नान्तरः, सुबाहुः, मदमूर्तिः, विशालः, जटिलः, रौद्रः, पिङ्गलाक्षः, कालदंष्ट्रिः, विदुरः, घोरः, प्राजापत्यः, होताशनः, कामरूपी, कालः, कर्णः, उग्रः, मतङ्गः, पिङ्गलः, हरो धातृनाम्ना, शङ्कुर्णः, विधानः, श्रीकण्ठः, चन्द्रशेखरः च। एतेषां सीमाः शब्दाश्च निर्दिष्टाः— व्यापिन्, ॐ; अरूप, ॐ; प्रमथ, ॐ; तेजः, ॐ; ज्योतिः, ॐ; पुरुष, ॐ; अग्ने, ॐ; अधूम, ॐ; अभस्म, ॐ; अनादि, ॐ; नाना, ॐ; धूधू, ॐ; भूः, ॐ; भुवः, ॐ; स्वः; अनिधन, निधनोद्भव, शिव, शर्व, परमात्मन्, महेश्वर, महादेव, सद्भावेश्वर, महातेजाः, योगाधिपतये, मुञ्च, प्रथम, सर्व, सर्वेश्वर—एवं द्वात्रिंशद् शब्दाः। बीजावस्थायां त्रीणि मन्त्राणि— वामदेव, शिव, शिखा। गान्धारी, सुषुम्ना इति द्वे नाड्यौ, तथैव द्वौ वातौ— समानः, उदानः— जिह्वा च गुदं च इन्द्रियद्वयं। रसनं विषयः, रूपं, शब्दः, स्पर्शः, रसनं च गुणाः। मण्डलं वृत्ताकारं, पद्मचिह्नं, श्वेतवर्णं च। स्वप्नस्थायां कारणं गरुडध्वजः; सर्वं लोकपर्यन्तं विचिन्त्य, स्थापनायाः समाप्यते। स्वमन्त्रेण तन्तुं शरीरे प्रविश्य, पृथक्कर्तव्यं; 'ॐ हां खीं हां' इत्येन तन्तुस्थापनं, 'ॐ फट् स्वाहा' इत्यनेन, प्राणेन अंकुशमुद्रया आकृष्य। पुनः 'ॐ हां ह्रूं ह्रां ह्रूं' तन्तुस्थापनाय, 'ह्रं फड्' इत्यनेन, लयमुद्रया कुम्भकं कृत्वा, हृदयात् अधस्तान्नाडीतन्तुं गृहित्वा, 'ॐ हां ह्रूं ह्रां हां' तन्तुस्थापनाय, 'नमः' इत्यनेन, उद्गममुद्रया रेचके स्थापयेत्। 'ॐ हां ह्रीं' तन्तुस्थापनाय, 'नमः' इत्यनेन, पूज्य मान्यं कृत्वा, त्रिभिः स्वाहान्तकृतैः हविरुपहारैः, 'ॐ हां विष्णवे नमः' इति विष्णुमावाह्य, पूज्य, तर्पयित्वा, 'तव अस्मिनाधिकारः, अनेन विधिना साधकं दीक्षयामि' इति। सौम्येन भावेन विष्णुं सूचयेत्; ततो यथापूर्वं वागीश्वरीं वागीशं च आवाह्य, पूज्य, मान्यं कुर्यात्। आवाह्य, पूज्य, मान्यं कृत्वा, शिष्यं वक्षसि ताडयेत्—'ॐ हां हां हं फट्' इति। तेन चित्तं प्रविश्य, विभागं कुर्यात्। शस्त्रेण पाशसंयुक्तेन, ज्येष्ठाङ्कुशमुद्रया—'ॐ हां हं हों ह्रूं फट्' इत्येन, हृदयमाकृष्य, स्वाहा-शब्देन, शुद्धात्मना। गृहित्वा 'नमः' इति स्वात्मनि स्थापयेत्—'ॐ हां हं होमात्मने नमः'। यथापूर्वं पितृसंयोगं चिन्तयित्वा, उद्गममुद्रया। वामहस्तेन तेनैव विधिना, देवीगर्भे स्थापयेत्—'ॐ हां हं हां आत्मन नमः'। शरीरारम्भे, हृदि, तथा शिरसि जन्मनि। शिखया अधिकाराय, भोगाय कवचांशेन; तत्त्वशुद्धये, हृदि, तद्वद् आरोपणाय। शिरसा पाशस्य विमोचनाय, निष्कास्य, शतवारं जपेत्; तथैव पाशविमुक्तये, स्वशस्त्रात् आत्मनः जपं कुर्यात्। शस्त्रमन्त्रेण पाशं छिन्द्यात्, यथा कलेशबीजेन; 'ॐ ह्रीं स्थापनपाशाय, हः फट्' इत्युक्त्वा, विमोच्य, शस्त्रमन्त्रेण पाशं वर्तुलं कुर्यात्। सर्पिषा स्रुचि स्थाप्य, कलेशशस्त्रमन्त्रेण अग्नौ जुहोति; शस्त्रमन्त्रेण पाशाङ्कुरविनाशाय पञ्चाहुतिं कुर्यात्। दोषनुत्यये, प्रायश्चित्ताय, अष्टाहुतिं दद्यात्—'ॐ हः शस्त्राय ह्रूं फट्' इति। हृषीकेशं हृदि आवाह्य, पूजां होमं च कुर्यात्। पूर्वविधिना अधिकारहोमं कुर्यात्—'ॐ हां, सत्त्वदक्षिणां गृहाण स्वाहा' इति। 'हे हरि, त्वया अयं पशुः सम्पूर्णपाशदग्धः न बध्नीयात्' इति। न बन्धने स्थितव्यं; शिवाज्ञा एव प्रकाशनीया। विमोच्य, गोविन्दं ज्ञानमूर्तिं न्यस्येत्। बाहुना प्रसारितेन, अर्धदर्शनेन, चन्द्रमण्डलसदृशेन, लयमुद्रया समाधाय, ततः उद्गममुद्रां गृह्णीयात्। सूत्रेण संयोज्य, बिन्दुं जलस्य स्थाप्य, पूज्य, अग्निद्वन्द्वपितरौ पुष्पादिभिः सम्पूज्य विमोचयेत्। ईश्वर उवाच— अनन्तरं विद्यायाः संयोगः पूर्ववत् कलेशेन सह कार्यः; कृत्वा तत्त्वं यथावत् कथनीयम्। 'ॐ हों क्षीमिति' संयोगः। रागः, शुद्धविद्या, नियतिः कलेशसहिताः, कालः, माया, अविद्या—एते सप्त तत्त्वानि। र, ल, व, श, ष, स—एते षडक्षराणि विद्यायाम्; शब्दाः प्रणवाद्याः एकविंशतिः गण्यन्ते। 'ॐ नमः शिवाय सर्वेश्वराय, हं शिवाय, ईशानशिरसे, तत्पुरुषवक्त्राय, अघोरहृदयाय, वामदेवगुह्याय, सद्योजातमूर्तये; ॐ नमः, नमः गुह्यतमाय, त्रातारं, अक्षराय, सर्वेश्वराय, ज्योतिर्मूर्तये, परमेश्वराय, स्वभावेन; ॐ आकाश; ॐ, अधुना रुद्रस्वरूपाणि लोकाश्चोच्यन्ते। प्रथमं वामदेवः, ततः सर्वभावोद्भवः'। वज्रदेहम्, प्रभुं, क्रमशो महानुभावं, बालं प्रशान्तनामानं, परमाक्षरमित्याहुः। शिवः, सशिवः, बभ्रुः, अक्षयः, शम्भुः; द्वौ अदृष्टरूपौ, एकः रूपवर्धनः। मनोन्मनः, महाबलः, चित्राङ्गः, कल्याणः—एते पञ्चविंशतिः विज्ञेयाः। मन्त्रः— घोरामरौ, द्वौ बीजौ, द्वे नाड्यौ—पूषा, हस्तिजिह्वा, व्यानः, प्रभञ्जनः। विषयः केवलं रूपमेव, पादे च नेत्रे च इन्द्रियद्वये; शब्दः, स्पर्शः, रूपं—एते त्रयः गुणाः। तत्र सुषुप्तिः अवस्थाः; रुद्रः देवता, कारणम्। सर्वं सृष्ट्यादिकं विज्ञानस्थं सन्दृश्य, तत्र आघातनं, छेदनं, प्रवेशनं, संयोगश्च; हृदयदेशात् विज्ञानतः आकृष्य, गृह्णीयात्।