अग्निपुराणम्

ततः विधिपूर्वकं यजमानः कृत्स्नं कर्म समारभते। तत्र तु शास्त्रानुसारं कृत्तिकया सूत्रबन्धनं कृत्वा, मन्त्रेण—“ॐ हूँ बन्धाय निवृत्तिकुण्डलस्य हूँ फट्”—इति उच्चार्य, द्वाभ्यां हस्ताभ्यां च बाणमन्त्रेण सम्यक् बद्ध्वा, यथोक्तं छेदनकर्म करोति। ततः सूत्रस्य विमोचनं चक्रवत्त् सञ्चालनं च कृत्वा, सर्पिषा पूर्णां समिधं गृह्णाति। तत्र सहायतायास्त्र-मन्त्रेण समिद्धं दहति, केवलास्त्र-मन्त्रेण सर्वं भस्मीकुर्यात्। पञ्च होमांश्च कुर्यात्, तेषां दानपूर्वकं शूलबन्धविनाशाय—“ॐ हः अस्त्राय हूँ फट्”—इति मन्त्रेण। अष्टास्त्रहोमैः पश्चात् प्रायश्चित्तं सम्पादयेत्। ततः स्रष्टारमाहूय पूजां च हविरार्पणं च विधाय, त्रिभिः होमैः—“ॐ हां शब्दस्पर्शशुद्धब्रह्मणि गृहाण स्वाहा”—इति मन्त्रेण अधिकारं सम्प्रदद्यात्। हे ब्रह्मन्, त्वमेव सर्वपापं पशोः सम्पूर्णं दहसि। पुनः, बन्धनं न भूयो भूयात् इति शिवार्ज्ञां घोषयेत्। ततः स्रष्टारं विमोच्य, दक्षिणनाड्यां शनैः प्रेषयेत्। संहारमुद्रया स्वश्वासेन संयम्य, अमृतसमानजलधारायुक्तं पात्रं सम्पूज्य। ततः तद्वस्तु गृहित्वा, उdbhava-रेचकेन सूत्रे योजयेत्, पुनः अमृतसमानं तं जलबिन्दुं पात्रे पूजयेत्। शिष्यपोषणाय तदाचर्यः शिरसि स्थापयेत्, विमोच्य तद् पितृभ्यां शिवमन्त्रेण “वौषड्” अन्तेन दद्यात्। एवं सम्पूर्णं विधिं कृत्वा, निवृत्तिः शुद्ध्यति। अथ ईश्वरः प्रोक्तवान्—शुद्धशुद्धतत्त्वयोः संयोगः कर्तव्यः, ह्रस्वदीर्घध्वनिभिः आद्यन्तनिनादसंयुक्तैः। “ॐ हां ह्रूं हां”—इत्येतैः पृथिव्यादिषु, तन्मात्रेन्द्रियबुद्धिषु, गुणत्रयेऽहङ्कारपुरुषान्तेषु च चिन्तनं कार्यम्। एते पञ्चविंशतितत्त्वानि, “ख” इत्याद्यन्तं “य” पर्यन्ताक्षरैः सह, आधारस्थे स्थापनीयानि। पञ्चाशत् षट्षष्टिश्च लोकनामधेयानि, तावत एव रुद्राश्च तत्र विज्ञेयाः—अमरेशः, प्रभावः, नैमिषः, पुष्करः, पादिः, दण्डिः, भावभूतिः, अष्टमश्च; नाकुलीशः, हरिश्चन्द्रः, श्रीशैलः दशमः, अन्वीशः, अस्नातिकेशः, महाकालः, मध्यमः; केदारः, भैरवः, द्वितीयाष्टकं, ततो गायाः, कुरुक्षेत्रं, खलानं, इत्यादयः; विमलः, अट्टहासः, महेन्द्रः, भीमः, वस्वापदा, रुद्रकोटिः, सूर्यरहितः; गोकर्णः, भद्रकर्णः, स्वर्णाक्षः, स्थाणुः, अजेन्द्रः, सर्वज्ञः, तेजस्वी, सूदः, नान्तारः; सुभाहुः, मदरूपः, विशालः, जटिलः, रौद्रः, पिङ्गलाक्षः, कालदंष्ट्रिः; विदुरः, घोरः, प्राजापत्यः, होताशनः, कामरूपी, कालः, कर्णः, भीषणः; मतङ्गः, पिङ्गलः, हरः, धातृ, शङ्कुकर्णः, विधानः, श्रीकण्ठः, चन्द्रशेखरः। एतेषु सीमाः शब्दाश्चोक्ताः—व्यापिन्, अरूप, प्रमथ, तेजः, ज्योतिः, पुरुष, अग्ने, अधूम, अभस्म, अनादि, नाना, धूधू, भूः, भुवः, स्वः, अनिधन, निधनोद्भव, शिव, शर्व, परमात्मन्, महेश्वर, महादेव, सद्भावेश्वर, महातेजाः, योगाधिपतये, मुञ्च, प्रथम, सर्व, सर्वेश्वर—इत्येते द्वात्रिंशद् शब्दाः। बीजावस्थायां त्रीणि मन्त्राणि—वामदेव, शिव, शिखा। गान्धारी, सुषुम्ना इति द्वे नाड्यौ, तथा द्वौ वातौ—समान, उदान—रसना, गुदौ च इन्द्रियाणि। रसः विषयो, रूपशब्दस्पर्शरसा गुणाः, मण्डलं पद्मचिह्नं श्वेतवर्णं च। स्वप्नावस्थायां कारणं गरुडध्वजः, लोकपर्यन्तं सर्वं चिन्त्य, तत्रैव प्रतिष्ठा। स्वमन्त्रेण सूत्रं शरीरे निवेश्य, पृथक्करोति। “ॐ हां खीं हां”—सूत्रस्थापनाय, “ॐ फट् स्वाहा”—रेचकगोपद्ममुद्रया आह्रियते। पुनः, “ॐ हां ह्रूं ह्रां ह्रूं”—संहारमुद्रया कुम्भकेन, हृदयादधस्तात् नाड्याः सूत्रं गृह्णाति। “ॐ हां ह्रूं ह्रां हां”—उद्गमनमुद्रया रेचकेन, धारणे स्थापयेत्। “ॐ हां ह्रीं”—पूजनमाननाय, त्रिस्वाहान्तहोमं कृत्वा, “ॐ हां विष्णवे नमः”—इत्युक्त्वा, विष्णुमाहूय पूजयति, तुष्टिं च ददाति—“अस्य अधिकारस्य ते, मुनि, दीक्षां करोमि” इति। सौम्यभावेन विष्णुं सूचयेत्, पूर्ववत् वागीश्वर्याः वागीशस्य चाह्वानपूजनमाननं कुर्यात्। तदनन्तरं शिष्यस्य वक्षसि स्पर्शं कृत्वा—“ॐ हां हां हं फट्”—इत्युक्त्वा, तत्र प्रविश्य चैतन्यं विभागयेत्। पाशयुक्तं अस्त्रं ज्येष्ठाङ्कुशमुद्रया—“ॐ हां हं हों ह्रूं फट्”—इत्युक्त्वा, हृदि स्वाहया आह्रियते, शुद्धात्मना। ततः, “नमः” इत्युक्त्वा, स्वात्मनि स्थापयेत्—“ॐ हां हं होमात्मने नमः”। पितृसंयोगं ध्यानं कृत्वा, उद्गमनमुद्रया यथापूर्वं। वामहस्तेन तेनैव विधिना, देवीगर्भे स्थापयेत्—“ॐ हां हं हां आत्मनं नमः”। शरीरारम्भे हृदि, तथा जन्मनि शिरसि च। शिखायामधिकाराय, कवचांशेन भोगाय, तत्त्वशुद्ध्यर्थं हृदि, यथापूर्वं रोपणं कुर्यात्। शिरसि पाशस्य विमोचनाय, शतम् आवर्त्य, पाशवियोगाय, स्वात्मनः शत्रुच्छेदं मन्त्रेण। अस्त्र-मन्त्रेण पाशं छिन्द्यात्, यथा चन्द्रकलाबीजेन—“ॐ ह्रीं स्थाप्यपाशाय हः फट्”। विमोच्य, अस्त्र-मन्त्रेण पाशं वर्तुलरूपे स्थापयेत्। सर्पिषा समिधं स्थाप्य, चन्द्रकलास्त्र-मन्त्रेण वह्नौ होमं कुर्यात्। अस्त्र-मन्त्रेण पञ्च होमान् पाशाङ्कुरविनाशाय। दोषप्रायश्चित्ताय, अष्टहोमान् कुर्यात्—“ॐ हः अस्त्राय ह्रूं फट्”—इत्युक्त्वा, हृषीकेशं हृदि आहूय, पूजनं होमं च विधाय। पूर्वोक्तविधिना अधिकारार्पणं कुर्यात्—“ॐ हां सारार्घ्यं गृहाण स्वाहा”। हे हरि, त्वया अस्य पशोः सर्वपाशदाहात् बन्धनं न भूयात्। बन्धे न स्थितव्यम्—इति शिवार्ज्ञां घोषयेत्। ततः विमोच्य, गोविन्दं ज्ञानस्वरूपं न्यस्येत्। भुजं प्रसार्य, अर्धदृश्यं चन्द्रमण्डलोपमं, संहारमुद्रया संयम्य, ततः उद्गमनमुद्रां गृह्णीयात्। सूत्रेण संयोज्य, जलबिन्दुं पूर्ववत् स्थाप्य, अग्निपितरौ पुष्पादिभिः सम्पूज्य विमोचयेत्। ईश्वरः पुनः प्रोक्तवान्—अन्यद् विद्यायाः संयोगः प्राचीनकलया सह, पूर्ववत् कार्यः। ततः तत्त्वं यथावत् निरूप्यताम्। एवं सम्पूर्णं कर्म, मन्त्रपूजाहोमादिभिः, शुद्धतत्त्वसंयोगेन, शिष्यस्य बन्धनविनाशाय, अधिकारदानाय, विद्यायाः संयोगाय च, सम्यक् सम्पाद्यते।