अग्निपुराणम्

स एव सर्वविद्याप्रदाता, सुखदुःखयोः—दशानां—हरणकर्ता, अनन्तः, रक्षकः, स्थिरः, अधश्च लोकानां स्वामी च भवति। स एव वृषः, वृषधरः, बलवान्, ग्रसिता, सर्वदिक्प्रतिपन्नः, लोहितश्च; एते दश रुद्राः सर्पेषु प्रतिष्ठिता इति प्रसिद्धाः। सः शम्भुः, विभुः, गणाधिपः, त्रिनेत्रः, देवैः पूजितः, संहारः, क्रीडा, लाभः, अन्वेष्टा, विवेकी च। स एव भोक्ता, माया, कालः, वह्निः, रुद्रः, हाटकः, कूष्माण्डः, सत्यः, ब्रह्मा, सप्तमश्च विष्णुः। एते अष्ट रुद्राः, रुद्रं सहित्य, पात्रे प्रतिष्ठिताः; तेषां नामानि, लोकानां च नामानि, स्मर्तव्यानि। स एव भवः, उद्भवः, सर्वभूतः, सर्वेषां सुखदः, सर्वव्यापककर्त्ता, ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रैः पूजितः। सः स्तुतः, पुराणः, ओंकारः, साक्षी, रुद्रान्तकः, पतङ्गः, शब्दः, सूक्ष्मः, शिवः, सर्वः, सर्वप्रदः, सर्वव्यापककर्त्ता, ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रकर्त्ता, शिवाय नमः, पुनः पुनः नमः—एते अष्टाविंशतिपदाः, व्योम्नि व्याप्य, मनसि गुह्याः, क्षणहृदयाः, त्रिनेत्राः; एषा अष्टाक्षरमन्त्ररूपा इति कथ्यते। बीजभूतं मकाराक्षरं, नाड्यौ इडा-पिङ्गले; प्राणापानौ प्राणवायू, घ्राणस्पर्शेन्द्रियाणि च। गन्धः पञ्चगुणेषु विषयः, पृथिवीतत्त्वं पीतवर्णं वज्रचिह्नं चतुरश्रं च। तस्य विस्तारः शतकोटियोजनपरिमितः; तत्र चतुर्दश योनि-स्थानानि विज्ञेयानि। प्रथमं सर्वदेवतायोनिः, मन्वादयः; पशवः, पक्षिणः, चतुष्पदाः, सर्पाश्च—एते चत्वारः। पञ्चमी स्थावराणां योनि; षष्ठी अतिव्याप्तिः—पिशाच, राक्षस, यक्ष, गन्धर्व, इन्द्रस्य च। अष्टमी सौम्या, प्राणेश्वरा, ब्रह्मयोनि च; एते अष्ट पृथिवीतत्त्वस्य विषयाः। संहारः प्रकृतौ महति च, भोगः ब्रह्म च कारणं; जाग्रदादिसर्वलोकव्याप्तिः। अन्तःस्थितनिवृत्तिं चिन्तयित्वा, स्वमन्त्रेण नियच्छेत्—“ॐ हां ह्रूं हां सूत्रनिवृत्तये हूं फट्; ततः ॐ हां हां सूत्रनिवृत्तये स्वाहा” इति, हस्तेन अंकुशमुद्रया प्राणेन आहृत्य। “ॐ ह्रूं ह्रां ह्रूं सूत्रनिवृत्तये हूं फट्” इति, अधःस्थानात् कुम्भके लयमुद्रया ग्राह्यं। “ॐ ॐ ह्रं हां सूत्रनिवृत्तये नमः” इति, उद्भवमुद्रया रेचके स्थापयेत्। “ॐ हां सूत्रनिवृत्तये नमः” इति, अर्घ्यं दत्वा, शुद्धिं कृत्वा, स्वाहा-पर्यन्तेन त्रीणि आवाहनार्थं, त्रीणि तृप्त्यर्थं जुहुयात्। “ॐ हां ब्रह्मणो नमः” इति, ब्रह्मणं आवाह्य, पूजयित्वा, तृप्तिं स्वाहा सह कारयेत्। हे ब्रह्मन्, अस्मिन क्षेत्रे मुमुक्षोः दीक्षां करिष्यामि। ततः अनुग्रहेण विधिं निवेदयेत्; रक्षादेवीं वागीश्वर्यं हृदि आवाहयेत्। सा षड्विधा—इच्छा, ज्ञान, क्रिया, एककारणे संस्थिताः; एवं देवीं पूजयित्वा तृप्तिं करोतु। वागीश्वरी सर्वयोनिषु कम्पनहेतुः; हृदयपत्रे बीजाक्षरं स्थाप्य, हूम् फट् अन्तेन जपेत्। तस्य हृदि ताडयित्वा, यः विधौ कुशलः, प्रविशेत्; तदा शिष्यस्य चित्तं हृदि अग्निशिखावत् भवति। निवृत्त्यधिष्ठितः, बन्धनैः बद्धः, ज्येष्ठेन विभागः विधिपूर्वकं कारयेत्—“ॐ हां हूं हः हूं फट्; ॐ हं स्वाहा” इति, प्राणेन अंकुशमुद्रया आहृत्य। ततः स्वमन्त्रेण आहृत्य, आत्मनि एकीकुर्यात्—“ॐ हां ह्रूं हां आत्मनमः” इति, रेचके पितृमातृचेतनासंयोगं ध्यायेत्। ब्रह्मादिलोकत्यागक्रमेण, शिवधामप्राप्तिं नेतव्यं; गर्भाधानार्थं सर्वासु योनिषु एकत्र ग्राह्यं। वामपार्श्वोद्भवमुद्रया वागीश्वर्याः योनौ निक्षिप्य—“ॐ हां हां हां आत्मनमः” इति, पूजयित्वा, पंचविधं तृप्तिं च कारयेत्। अन्यासु योनिषु, हृदि शरीरे शुद्धिं कुर्यात्; अत्र पुंसवनं नास्ति, स्त्रीशरीरस्यापि सम्भवात्। अथवा केशविभागं, वा अन्यानि दिव्याङ्गानि शरीरवत् कुर्वीत; शिरसा जन्म कारयेत्, सर्वदेहिनः वर्जयित्वा। एवमेव तेषां क्षेत्रं शिवाक्षरेण चिन्तयेत्; भोगं कवचमन्त्रेण, शस्त्रेण विषयस्वरूपेण। माया-रूपं, तदविवेकं, संहाराख्यं च अवस्थां चिन्तयेत्; शिवेन, नाड्याः शुद्धिः, तत्त्वविवेकश्च हृदि कार्यः। स गर्भादिपञ्चकं क्रमशः जुहुयात्, मायया उत्पन्नक्लेश-कर्मादिबन्धनिवृत्तये। एवं हृदयेन शुद्ध्वा, शतं जुहुयात्; मलशक्तिनिग्रहात् बन्धनात् विमुक्तिः स्यात्। स्वाहान्तकशस्त्रमन्त्रेण पञ्चपञ्चकं जुहुयात्; मायान्तबन्धनाय सप्तवारं शस्त्रमन्त्रं जपेत्। कृत्यशास्त्रानुसारं कृत्तिकया छेदं कुर्यात्—“ॐ हूं निवृत्तिकुण्डलबन्धनाय हूं फट्” इति, बन्धनकृत्यं समाप्य, उभयपाणिना बाणमन्त्रेण। विमोच्य, परिभ्रम्य, सर्पिषा पूर्णां स्रुचं धारयेत्; उपशस्त्रमन्त्रेण दग्ध्वा, एकशस्त्रमन्त्रेण भस्मीकुर्यात्। पञ्च होमाः दत्त्वा, अंकुशबन्धनिवृत्तये—“ॐ हः शस्त्राय हूं फट्” इति; अष्टशस्त्रहोमैः प्रायश्चित्तं कुर्यात्। ततः स्रष्टारं आवाह्य, पूजां तर्पणं च कुर्यात्; ततो “ॐ हां, शब्दस्पर्शात्मकं शुद्धं ब्रह्म, गृहाण, स्वाहा” इति त्रिः जुहुयात्, अधिकारं दद्यात्; त्वमेव यः सर्वपशुपापं दहसि, हे ब्रह्मन्। पुनः बन्धने न स्थातव्यम्; शिवाज्ञां घोषयेत्; स्रष्टारं विमोच्य, दक्षिणनाड्या शनैः प्रेषयेत्। लयमुद्रया, स्वश्वासेन निगृह्य, अमृततुल्यजलबिन्दुयुक्तं पात्रं पूजयेत्। तं गृहित्वा, रेचके “उद्भव” इत्याख्येन सूत्रे संयोजयेत्; पात्रस्थं जलबिन्दुं पूजयेत्। शिष्यपोषणार्थं, आचार्यः तं शिरसि स्थापयेत्; विमोच्य, शिवमन्त्रेण “वौषड्” अन्तेन पितृमातृभ्यां दद्यात्; सम्पूर्णं कर्म, निवृत्तिः शुद्धा भवति। ईश्वर उवाच—ततः शुद्धशुद्धतत्त्वयोर्योगं, ह्रस्वदीर्घस्वरैः, आद्यन्तशब्दनिःस्वनसमेतं कारयेत्। “ॐ हां ह्रूं हां”—पृथिवी, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, तन्मात्राणि, इन्द्रियाणि, बुद्धयः; गुणत्रयं, अहंकारः, चतुर्विंशः पुरुषः—एवं।