अग्निपुराणम्

प्रातःकाले स्नानपूर्वकं सर्वाणि पूर्वकर्माणि कृत्वा, गुरुः उचितं भोजनं कुर्यात्, दध्-मांस-मद्यं वर्जयन्। यदि स्वप्ने गजाश्वारोहणं शुभश्वेतवस्त्रधारणं वा, तैलाभ्यङ्गादीनां अभावं वा पश्येत्, तदा अशुभं मन्यते; तस्य शान्त्यर्थं तीव्रं होमं विधायेत्। द्वे नित्यकर्मे समाप्य यज्ञशालां प्रविश्य, शुद्धात्मा गुरुः तत्रैव नित्यकर्मवत् नैमित्तिककर्माणि कुर्यात्। ततः शुद्धः शिवहस्तं आत्मनि स्थापयित्वा, पूर्वदिशं कुम्भं स्थापयेत्, इन्द्रादीन् क्रमशः पूजयेत्। शिवस्य पूजनं मण्डले वा वेदिकायां वा विधाय, आघारं दद्यादग्निं पूजयेत्, मन्त्रयुक्तं होमं समापयेत्। दुष्टस्वप्नदोषनिवारणाय शस्त्रमन्त्रेण हूंमुद्रया एकशतं अष्टौ च आघारान् दद्यात्, मन्त्राग्निं प्रज्वालयेत्। वेदिकाकुम्भयोः मध्ये अन्तरबलिं विधाय, शिष्यप्रवेशानुज्ञां प्राप्त्वा बहिः गच्छेत्। तत्र व्रतानुसारं मण्डलस्थापनं तदनुगतं कर्म च, सम्पातहोमं च कुर्वन्, निर्दिष्टदर्भनाड्यनुसारं विधायेत्। देवताप्रत्युपस्थित्यर्थं मूलानुस्वारत्रयेन आघारान् दत्त्वा, कुम्भे शिवं पूजयित्वा, पाशसूत्रं आनयेत्। शिष्यस्य दक्षिणोत्तरस्मिन भागे, केशाग्रे पाशं बन्धयेत्, पादाङ्गुष्ठपर्यन्तं लम्बयित्वा। शिष्यं स्थापयित्वा, मनसा तस्य व्याप्तिं निरीक्ष्य, तस्मिन एकशतं अष्टौ लोकान् अन्तर्गतान् ज्ञायेत्। सः कपालः, अजः, बुद्धः, वज्रदेहः, प्रमर्दनः, विभूतिः, अव्ययः, शास्ता, पिनाकी, देवाधिपतिः च। सः अग्निः, रुद्रः, होताशीः, पिङ्गलः, खादकः, हरः, ज्वलनः, दहनः, बभ्रुः, भस्मान्तकः, क्षपान्तकः च। याम्यमृत्युः, धाता, विधाता, कार्यरञ्जकः, कालः, धर्माधर्मौ, संयोगवियोगौ च। नैरृतः, मारणः, हन्ता, उग्रनेत्रः, भीषणः, ऊर्ध्वांशकः, विरूपाक्षः, धूम्रदंष्ट्रः च। बलः, अतिबलः, पाशहस्तः, महाबलः, श्वेतः, जयभद्रः, दीर्घबाहुः, वारिसमाप्तः च। वडवस्यः, भीमः, दश वै वारुणाः; शीघ्रः, लघुः, वातवेगः, सूक्ष्मः, तीक्ष्णः, क्षपान्तकः च। पञ्चान्तकः, पञ्चशिखः, कपर्दी, मेघवाहनः, जटामुकुटधारी, विविधरत्नभूषितः च। निधिपः, सुन्दरः, सौभाग्यवान्, सौम्यशरीरः, अनुग्रहदाता, दीप्तः, समृद्धः, रूपधारी, दश अन्ये च। विद्याधरः, ज्ञानधारी, सर्वज्ञः, वेदवेद्यः, मातृवृत्तः, पिङ्गलनेत्रः, प्राणिनां रक्षकः, हविप्रियः च। सर्वज्ञानदाता, सुखदुःखनाशकः, दश, अनन्तः, रक्षकः, धृढः, अधोलोकनाथः च। वृषः, वृषधारी, बलवान्, भक्षः, सर्वदिक्प्रतीकः, लोहितः; दश रुद्राः नागेषु स्थिताः। शम्भुः, विभुः, गणाध्यक्षः, त्रिनेत्रः, देवपूजितः, लयः, लीला, लाभः, अन्वेषकः, विवेकी च। भक्षकः, मायाः, कालः, अग्निः, रुद्रः, हाटकः, कूष्माण्डः, सत्यम्, ब्रह्मा, सप्तमः विष्णुः। अष्ट रुद्राः रुद्रसहिताः पात्रे स्थिताः; तेषां नामानि लोकानां च स्मरणीयानि। भवः, उद्भवः, सर्वभूतः, सर्वसुखदाता, सर्वव्यापककर्ता, ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रपूजितः च। स्तुतः, पुरातनः, ओंकारः, साक्षी, ओंकारः, रुद्रान्तकः, ओंकारः, पतङ्गः, ओंकारः, शब्दः, ओंकारः, सूक्ष्मः, ओंकारः, शिवः, सर्वः, सर्वदाता, सर्वव्यापककर्ता, ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रकर्ता, ओंकारः, शिवाय नमः, ओंकारः, पुनः पुनः नमः। एते अष्टाविंशतिपादाः, व्योमव्यापकाः, मनसि गूढाः, त्वरितहृदयत्रिनेत्राः; अष्टाक्षरमन्त्रः एषः। बीजस्वरः 'म' इति, नाड्यः इडा-पिङ्गले; प्राणाः प्राणापानौ, गन्धस्पर्शेन्द्रियाणि च। गन्धः पञ्चगुणेषु विषयः, पृथिवीतत्त्वं पीतवज्रचिह्नितचतुर्भुजम्। तस्य विस्तारः शतकोटियोजनः; तत्रान्तर्गतानि चतुर्दश योनयः। प्रथमं सर्वदेवयोनि: मनुश्च; पशवः, पक्षिणः, चतुष्पदा, सर्पादयः चतुर्विधाः। पञ्चमं स्थावरयोनि:; षष्ठं अमानुषः—पिशाचः, राक्षसः, यक्षः, गन्धर्वः, इन्द्रयोनि:। अष्टमं सौम्यं, प्राणनाथं, ब्रह्मयोनि:; एते अष्ट पृथिवीतत्त्वक्षेत्रम्। लयः प्रकृतिबुद्धौ, भोगः ब्रह्मा, कारणं; जाग्रदादिलोकाद्याः। अन्तर्गतनिवृत्तिं मनसि ध्यायन्, स्वमन्त्रेण नियोजयेत्—'ओं हां ह्रूं हां, सूत्रनिवृत्त्यर्थं हूं फट्; ततः ओं हां हां, सूत्रनिवृत्त्यर्थं स्वाहा।' गजाङ्कुशमुद्रया श्वासेन आकर्षयेत्; 'ओं ह्रूं ह्रां ह्रूं, सूत्रनिवृत्त्यर्थं हूं फट्।' लयमुद्रया अधोदेशात् कुम्भके गृह्णीयात्; 'ओं ओं ह्रां हां, सूत्रनिवृत्त्यर्थं नमः।' उद्यमुद्रया रेचके कुम्भके स्थापयेत्; 'ओं हां, सूत्रनिवृत्त्यर्थं नमः।' अर्घ्यं दत्वा, शुद्धिं कृत्वा, अन्ते स्वाहायुक्तं, उपस्थित्यर्थं तिस्रः, तृप्त्यर्थं तिस्रः आघारान् दद्यात्; 'ओं हां ब्रह्मणो नमः' इति ब्रह्माणं आह्वयेत्, पूजयेत्, तर्पयेत् स्वाहया। हे ब्रह्मन्, अस्मिन क्षेत्रे मोक्षार्थं साधकं दीक्षयामि। ततः अनुग्रहपूर्वकं विधिं सूचयेत्; तदनन्तरं रक्षायाः देवीं वागीश्वर्यां हृदि आह्वयेत्। सा षड्विधरूपा—इच्छा, ज्ञानं, क्रिया, सर्वं एककारणे; एवं देवीं पूजयेत्, तर्पयेत्। वागीश्वर्याः सर्वयोनीषु चञ्चलकारणं; हृद्पात्रे बीजस्वरेण, हूं फट् अन्ते। तस्य हृदि प्रहारं कुर्यात्; तत्र विधिकुशलः प्रविश्यति; शिष्यस्य चित्तं हृदि अग्निशिखावत्। निवृत्तिस्थितं, पाशैः बद्धं, ज्येष्ठेन नियोज्य विहरयेत्—'ओं हां हूं हः हूं फट्; ओं हं स्वाहा', श्वासेन गजाङ्कुशमुद्रया।