अग्निपुराणम्

भरद्वाजं प्रणम्य सः नन्दिग्राममुपागच्छत्। तत्र भरतेन सत्कारपूर्वकं समभिवादितः, अयोध्यां प्रविश्य तत्र प्रतिष्ठितः। वसिष्ठादीन्, कौशल्यां, कैकेयीं, सुमित्रां च ससम्मानं नमस्कृत्य, पुनः प्राप्य राज्यं, स ब्राह्मणान् पूजयामास। वासुदेवं स्वात्मानं च अश्वमेधयज्ञैः सम्पूज्य, सर्वदानेन लोकं त्रायमाणः, प्रजाः रक्षामास। सः धर्मकामपरायणः, दुष्टनिग्रहे धृतचित्तः, पुत्रवत् प्रजाः पालयन्, सर्वधर्मनिष्ठां पृथिवीं समृद्धां चकार। एवं रामे राज्यं कुर्वति, अगस्त्यादयः महर्षयः सम्यक् पूजिताः तस्य समीपं समुपागमन्। नारदः उवाच—"भवान् पुण्यश्लोको जयश्च, यतोऽिन्द्रजिद् त्वया निहतः।" ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यः, तस्य पुत्रः नैकष्यां जातः विश्वश्रवा नाम। पुष्पोत्कटा तस्य प्रथमा भार्या, तस्य पुत्रः धनाध्यक्षः। नैकष्यां जातः दशग्रीवो रावणः, विंशतिभुजो, यः तपसा ब्रह्मणः वरप्रसादेन देवांश्च जितवान्। कुम्भकर्णः नित्यं सुप्तः, विभीषणः धर्मात्मा, तेषां भगिनी शूर्पणखा, रावणस्य पुत्रः मेघनादः। इन्द्रजित् इन्द्रं जित्वा, रावणादपि बलवत्तरः, स त्वया लक्ष्मणेन च, सुरहितकामाभ्यां निहतः। एवं कृत्वा, अगस्त्यादयः महर्षयः तं पूजयित्वा प्रययुः। देवतानां याचनया रामः शत्रुघ्नस्य लवणवधकथां न्यवेदयत्। पुरा मथुरा नाम पुरी आसीत्, तां रामाज्ञया भरतः विनाशयामास; तत्र नटपुत्राणां त्रिकोट्यः तीक्ष्णैः बाणैः निहत्य। नटः तु दुष्टगन्धर्वः, सिन्धुतटे वसन्, तस्य पुत्रौ टक्षकः पुष्करश्च तत्रैव स्थापितौ। भरतः शत्रुघ्नेन सह प्रस्थितः, राघवं पूजयन् शेषेण। रामः तु संग्रामे दुष्टान् निहत्य, शेषजनं धर्मेण पालयामास। रामस्य द्वौ सुता, कुशः लवश्च, वाल्मीकेः आश्रमे जातौ। सीता लोकनिन्दया त्यक्ता, तयोः पुण्यचरितं प्रसिद्धम्। पुत्रौ राज्ये स्थाप्य, सः ब्रह्मणि मनः समर्प्य, "अहं स एव" इति चिन्तयन्, दशसहस्रशतम् वर्षाणि तपश्चर्याम् अकरोत्। ततः अग्निः उवाच—"अहं हरिवंशं कथयिष्यामि। विष्णोः पद्मनाभात् ब्रह्मा, तस्मात् अत्रिः, तस्मात् सोमः, तस्मात् पुरूरवाः। तस्मात् आयुः, ततो नहुषः, ततो ययातिः। तस्मात् यदुः तुर्वसुः च, तयोः देवयानी। द्रुह्युः, अनु, पुरुश्च जाताः; शर्मिष्ठा वृशपर्वणः कन्या। यदूनां वंशे यादवाः, तेषां श्रेष्ठः वासुदेवः। वासुदेवाद् देवक्यां पृथिव्याः भारहरणाय, षड् पुत्राः हिरण्यकशिपोः पुत्राः योगमायया समुपनिताः। विष्णोः प्रभावेन ते देवक्याः गर्भे स्थापिताः। सप्तमः गर्भः बलरामः, सः रोहिण्यां निवेशितः, रौहिणेय इति प्रसिद्धः। अष्टमे कृष्णः, कृष्णपक्षाष्टम्यां, मध्यरात्रौ, चतुर्भुजः जातः। तं द्विभुजं बालकं देवकी वासुदेवश्च स्तुतवन्तौ। वासुदेवः कंसभीत्या तं यशोदायाः शय्यायां न्यवेशयत्। यशोदायाः कन्यां गृहीत्वा, देवक्याः शय्यायां स्थापयामास। कंसः बालध्वनिं श्रुत्वा, तां शिलायां क्षिप्तवान्। सा तु, देवक्याः अष्टमो गर्भः, मम मृत्युः शिशुरूपेण जातः इति आकाशवाणीं श्रुत्वा, कंसः गर्भान् हत्वा। यानि कन्यादाने देवक्यै दत्तानि, तानि कंसेन विनाशितानि। सा कन्या, क्षिप्यमाणा, कंसं व्योम्नः प्रोवाच—"किं मां क्षिपसि कंस? तव हन्ता जातः; स देवस्वरूपः पृथिव्याः भारहरणाय आगतः।" इत्युक्त्वा, सा इन्द्रेण स्तूता, सुम्भादीन् हत्वा, आर्या, दुर्गा, वेदगर्भा, अम्बिका, भद्रकाली च अभवत्। सा भद्रा, क्षोम्या, क्षेमकरी, बहुभुजा; तस्यै नमः। यः तस्याः नाम त्रिसंध्यां पठति, स सर्वान् कामान् प्राप्नोति। कंसः अपि, पूतनादीन् प्रेषयामास बालवधाय। यशोदा नन्दश्च, वासुदेवेन समर्पितौ, तं पालयामासतुः। रक्षार्थं, भयात्, रामकृष्णौ गोपालकौ अभवताम्, गोकुले गोपबालकैः सह विचरन्तौ। तौ सर्वलोकपालकौ, गवां पालनं कुर्वन्तौ, कृष्णः यशोदया व्यग्रायां दाम्ना उरः शृङ्खलितः। सः यमलार्जुनयोः मध्ये गतः, वृक्षौ भग्नौ। शय्यायाः शिशुः मातुः स्तनं कामयमानः, रथिकां पादेन अपावर्तयत्। पूतना स्तन्यदायिनीं हन्तुं आगता, सा तेन पाययन्त्या निहता। कृष्णः वृन्दावनं गत्वा, कालियं यमुनायाः सरसि निगृह्य, निर्जित्य च, तं निर्गमयामास। तस्य वीर्येण स्तूयमानः, तालेन दानवं धेनुकं हत्वा तालवनं सुरक्षितवान्। अरिष्टं वृषरूपिणं, केशीं च अश्वरूपिणं हत्वा, इन्द्रयज्ञं परित्यज्य, गोपोत्सवं कारयामास। पर्वतं उद्धृत्य, इन्द्रेण वर्षं प्रेषितं निरोद्धुम्, गोविन्दः महेन्द्रेण पूजितः, अर्जुनाय च न्यवेद्यत। ततः कृष्णः प्रीतः, पुनः इन्द्रयज्ञं कारयामास। ततः अक्रूरं कंसाज्ञया प्रेष्य, रथेन मथुरां गतः, गोपीभिः स्नेहेन वीक्षितः, ताभिः सह क्रीडितः। वासोविक्रयेण प्रतिषिद्धं वणिकं जित्वा, वासांसि गृहीत्वा, रामेण सह माल्यं धारयामास। मालाकारं वरं दत्तवान्, कुब्जां स्त्रीं सन्धानं कृत्वा, हस्तिनं च हन्तुम् प्रवृत्तः। कुवलयापीडं मदोन्मत्तं द्वारि समागत्य, रंगभूमौ कंसादीनां सभायां उपविष्टानाम् उपस्थितः, मल्लयुद्धे प्रवृत्तः।