अग्निपुराणम्

ततः प्राणसंयमाभ्यासेन मूलमन्त्रं उच्चारयित्वा, उभयोः शिवयोः हृदये समत्वावस्थां स्थापयेत्। ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमेण रेचकाभ्यासेन आत्मानं शिवान्तं नीत्वा, तं पुनः आदिमुद्रया गृह्णीयात्। हृदयपद्ममध्ये मन्त्रं निधाय, रेचकविधिना विज्ञः आचार्यः शिष्यस्य हृदयपद्मकोशे तं निवेशयेत्। ततो गुरुः शिवाग्न्योः यथाविधि पूजनं कृत्वा, आत्मनः नमस्कारं विधाय, शिष्यं उपदिशेत् व्रतानि च पठेत्। न देवतां न शास्त्राणि निन्देत्, न च निःशेषार्पितादीनि लङ्घयेत्; यावत् जीवेत्, शिवाग्निगुरुपूजनं कर्तव्यम्। बालानां, अजञानां, वृद्धानां, स्त्रीणां, भोगिनां, पीडितानां च यथाशक्ति दद्यात्; समर्थः तु सम्पूर्णं दद्यात्। शरीरस्य तत्त्वानि, जटाः, भस्म, दण्डः, कौपीनं, संयमः—एतानि क्रमशः ईशानादिमन्त्रैः वा हृदयादिमन्त्रैः वा जपेत्। स्वाहा-शब्दान्तकैर् मन्त्रैः पूर्ववत् पात्रेषु स्थाप्य, विधिवत् होमं कृत्वा, शेषं स्थण्डिले दर्शयेत्। रक्षार्थं क्षणमेकं घटाधः स्थाप्य, शिवाज्ञया तं व्रतीने दद्यात्। एवं विशेषेणास्मिन्सम्पन्ने व्रतदीक्षायां शिष्यः होमकर्मणां शास्त्रज्ञानस्य च अधिकारी भवति। ईश्वर उवाच— ततः प्रभाते समुत्थाय, स्नात्वा पूर्वकर्माणि कृत्वा, आचार्यः योग्यं भोजनं कुर्यात्, दधिमांसमद्यानि वर्जयेत्। हस्तिहयारोहणस्वप्नं शुभश्वेताम्बरदर्शनं वा, तैलाभ्यङ्गाद्यभावः—एतान्यशुभानि; तेषां शान्त्यर्थं तीव्रः होमः कार्यः। द्विसन्ध्योपासना कृत्वा, यज्ञशालां प्रविश्य, शुद्धः सन् नित्यकर्मवत् नैमित्तिककर्माणि कुर्यात्। तत्र शुद्ध्वा, शिवहस्तं स्वात्मनि स्थापयित्वा, घटं प्राचीमुखं स्थापयेत्, इन्द्रादीन् क्रमशः पूजयेत्। शिवस्य पूजनं मण्डले वा वेद्यां वा कृत्वा, आहुतीः दत्वा, अग्निं पूजयित्वा, मन्त्रहोमान् सम्पूर्णयेत्। अशुभस्वप्नदोषनिवारणाय शस्त्रमन्त्रेण हूम्फट्-मुद्रया सह शताष्टकं होमं कुर्यात्, मन्त्राग्निं च प्रज्वालयेत्। वेद्याघटयोः मध्ये अन्तरबलिं दद्यात्; शिष्यस्य प्रवेशाय अनुमतिं प्राप्य बहिर्गच्छेत्। तत्र व्रतानुसारं मण्डलादिसंस्थापनं, सम्बन्धिकर्माणि, सम्पातहोमं च कुर्वन्, निर्दिष्टदर्भनाडीनुसारं वह्निं स्थापयेत्। तत्र देवस्य सन्निध्याय मूलानुस्वारत्रयाहुतिं दत्त्वा, घटस्थं शिवं पूजयित्वा, पाशसूत्रं आनयेत्। शिष्यस्य दक्षिणोत्तरे पार्श्वे, यः पूजितः, तस्य शिखायां बद्ध्वा, पादाङ्गुष्ठपर्यन्तं लम्बयेत्। तं स्थाप्य, मनसा व्याप्य, तस्मिन् एकाधिकशतम् लोकान् अन्तर्भूतान् जानीयात्। स एव कपालः, अजः, बुद्धः, वज्रदेहः, प्रमर्दनः, विभूतिः, अव्ययः, शास्ता, पिनाकी, देवेश्वरश्च। स एव अग्निः, रुद्रः, होताशिः, पिङ्गलः, खादकः, हरः, ज्वलनः, दहनः, बभ्रुः, भस्मान्तकः, क्षपान्तकश्च। स याम्यमृत्युः, धाता, विधाता, कार्यरञ्जकः, कालः, धर्माधर्मौ, संयोजकः, विभागकश्च। स नैरृतः, मारणः, हन्ता, उग्रलोचनः, भीषणः, ऊर्ध्वांशकः, विरूपाक्षः, धूम्रदंष्ट्रश्च। स बलः, अतिबलः, पाशहस्तः, महाबलः, श्वेतः, जयभद्रः, दीर्घबाहुः, जलान्तकश्च। स वडवास्यः, भीमश्च; एते दश वारुणाः—शीघ्रः, लघुः, वातवेगः, सूक्ष्मः, तीक्ष्णः, क्षपान्तकः। स पंचान्तकः, पञ्चशिखः, कपर्दी, मेघवाहनः, जटामुकुटधारी, विविधरत्नभूषितश्च। स धनाध्यक्षः, सुन्दरः, सौभाग्यवान्, सौम्यतनुः, कृपाकरः, तेजस्वी, श्रीमान्, रूपधारी, अपरश्च दश। स विद्याधरः, विद्याधरः, सर्वज्ञः, वेदवित्, मातृचर्यः, कपिलाक्षः, प्रजापालकः, हविप्रियश्च। स सर्वविद्याप्रदः, सुखदुःखनाशकः—दश—अनन्तः, रक्षकः, स्थिरः, पातालनाथश्च। स वृषः, वृषधरः, बलवान्, ग्रासकः, सर्वतोमुखः, लोहितश्च; एते दश रुद्राः सर्पेषु प्रतिष्ठिताः। स शम्भुः, विभुः, गणेशः, त्रिनेत्रः, देवपूजितः, लयः, क्रीडा, लाभः, इच्छुकः, विवेकी च। स भोक्ता, माया, कालः, वह्निः, रुद्रः, हाटकः, कूष्माण्डः, सत्यः, ब्रह्मा, सप्तमः विष्णुः। एते रुद्राद्या अष्ट रुद्राः पात्रे प्रतिष्ठिताः; तेषां नामानि लोकानां च स्मरेत्। स भवः, उद्भवः, सर्वभूतः, सर्वेषां सुखदः, व्यापकतास्रष्टा, ब्रह्मविष्णुरुद्रपूजितश्च। स्तुतः, सनातनः, ओम्, साक्षी, ओम्, रुद्रान्तकः, ओम्, पतङ्गः, ओम्, शब्दः, ओम्, सूक्ष्मः, ओम्, शिवः, सर्वः, सर्वदः, व्यापकतास्रष्टा, ब्रह्मविष्णुरुद्रकर्ता, ओम्, शिवाय नमः, ओम्, पुनः पुनः नमः—एते अष्टाविंशतिपदाः, व्योमव्यापिनः, चित्तगूढाः, क्षणहृदयाः, त्रिनेत्राश्च; अष्टाक्षरमन्त्रः एषः उच्यते। बीजं 'म' अक्षरं, नाड्यः इडा पिङ्गले; प्राणापानौ च, गन्धस्पर्शनिन्द्रिये च। गन्धः पञ्चगुणेषु विषयः, पृथ्वी तु पीतवर्णा वज्रचिह्नितचतुरस्राकृतिः। तस्या विस्तारः कोटिशतयोजनपरिमितः; तत्र चतुर्दश योनीः विज्ञेयाः।