अग्निपुराणम्

ततः गुरुः वागीश्वर्याः मुद्रया च मूलचिह्नेन सह हृदयावृतमन्त्रेण रेचकेन तद् स्थापयेत्। ओं हां हां हां आत्मने नमः इति जपित्वा, यदा वह्निः निष्कलुषः प्रदीप्यते तदा इच्छितसिद्ध्यर्थं हविर्देयम्। यदि वह्निः सम्यगुत्पन्नो न स्यात् धूमयुक्तश्च, तर्हि होमः न सिद्ध्यति। यस्य वह्निः स्निग्धः, दक्षिणावर्तः, सुरभिगन्धयुक्तश्च, सः प्रशस्यते; यत्र प्रतिलोमशिखा भूमिस्पृशश्च वह्निः, सः अपि स्तूयते। एवं चिह्नैः अन्यैश्च विधिवत् हुत्वा, गुरुशिष्यस्य मलम् दग्ध्वा, पापभक्षवह्निना तदपि भक्षयेत्। द्विजत्वप्रदानाय रुद्रांशध्यानार्थं च, यदा अन्नं बीजं च शुद्धं भवति, तदा गर्भाधानसंस्कारः क्रियते। सीम्नि, जात्यन्ते, नामकरणे च, हविर्देयं; मूलमन्त्रेण पञ्चशतानि, वौषदादिभिः शतशः। यदा बन्धनानि विमुक्तानि, शक्तिश्चोन्नता, तदा गर्भाधानं रुद्रपुत्रत्वप्रतिष्ठा इति कथ्यते। अत्र स्वातन्त्र्यगुणप्रकाशनं पुत्रसंस्कारः; मायात्मविवेकतः ज्ञानं सीमावृद्धिसंस्कारः इति ज्ञेयम्। शिवारम्भकतात्तत्त्वशुद्धिस्वीकरणं जन्मसंस्कारः; शिवतायोग्यस्य जागरणं न पुत्रसंस्कारः इति मतम्। लयान्मुद्रया आत्मानं ज्वलज्ज्वालासदृशं स्वहृदयं कमले नियोजयेत्। ततः कुम्भकाभ्यासेन मूलमन्त्रं जप्त्वा, उभयोः शिवयोः हृदि समत्वं स्थापयेत्। ब्रह्मारम्भककारणत्यागक्रमेण रेचकाभ्यासेन, आत्मानं शिवान्तं नीत्वा, मूलमुद्रया पुनरादाय स्थापयेत्। मन्त्रं हृदयकमले निधाय, रेचकविधिना, ज्ञानी गुरुशिष्यस्य हृदयकमलस्य कर्णिकायां तं स्थापयेत्। अनन्तरं गुरुशिवाग्निपूजनं सम्यक् कृत्वा, स्वात्मनं नमस्कृत्य, शिष्याय उपदेशं दद्यात्, व्रतानि च पठेत्। न देवतायाः न शास्त्रस्य च निन्दा कार्या, न चावशिष्टहविर्भिः अपराधः; यावत् जीवेत्, शिवाग्निगुरुपूजा कार्या। बालानां, मूढानां, वृद्धानां, स्त्रीणां, भोगिनां, व्याधितानां च यथाशक्ति दानं दातव्यम्; समर्थः सम्पूर्णं दद्यात्। शरीरस्य तत्त्वानि, जटाः, भस्म, दण्डः, कौपीनं, नियमाश्च—एतानि ईशानादिमन्त्रैः वा हृदयादिमन्त्रैः वा क्रमशः पठेत्। स्वाहाान्तमन्त्रैः यथापूर्वं पात्रेषु स्थापयित्वा, विधिहविर्दत्त्वा, शेषं स्थण्डिले दर्शयेत्। रक्षणार्थं क्षणमेकं घटाधः स्थापयित्वा, शिवाज्ञां प्राप्य, गुरुर्व्रतीने तद्दद्यात्। एवं विशिष्टे व्रतदीक्षायां शिष्यः होमज्ञानशास्त्राध्ययनाय योग्यता प्राप्नोति। ईश्वर उवाच—ततः प्रभाते उत्थाय, स्नात्वा, पूर्वकर्माणि कृत्वा, गुरुस्तु योग्यं भोजनं कुर्यात्, तक्रमांसमद्यादि वर्जयेत्। हस्तिहयारोहणस्वप्नं, शुभश्वेतवस्त्रदर्शनं, तैलाभ्यङ्गाद्यभावश्च—एतान्यशुभानि; तेषां शान्त्यर्थं तीव्रहोमः कार्यः। द्वैविध्यकर्म कृत्वा, यज्ञशालां प्रविश्य, शुद्धो भूत्वा, नित्यकर्मवत् नैमित्तिककर्माणि कुर्यात्। शुद्धः सन् शिवहस्तं स्वाङ्गे स्थापयित्वा, कुम्भं पूर्वाभिमुखं स्थापयेत्, इन्द्रादीन् क्रमशः पूजयेत्। मण्डले वा स्थण्डिले वा शिवपूजां कृत्वा, आघारं दत्त्वा, अग्निं पूजयेत्, मन्त्रहोमं समापयेत्। दुष्टस्वप्नदोषनाशाय शस्त्रमन्त्रेण हूंमुद्रया सह शतान्यष्टोत्तरं हुत्वा, मन्त्राग्निं दीपयेत्। स्थण्डिलकुम्भयोर्मध्ये अन्तरबलिं दद्यात्; शिष्यस्य प्रवेशानुज्ञां लब्ध्वा, बहिर्गच्छेत्। तत्र व्रतानुसारं मण्डलस्थापनादिकं, सम्यग् कुर्वन्, संपातहोमं च कुशकुर्वलयादिविधानुसारेण दद्यात्। तत्र देवस्य सन्निध्याय, मूलानुस्वारेण त्रिहुतं दत्त्वा, कुम्भे शिवं पूजयित्वा, पाशसूत्रं आनयेत्। शिष्यस्य दक्षिणोत्तरे पार्श्वे, तस्य केशेषु बद्ध्वा, अङ्गुष्ठपर्यन्तं लम्बयेत्। तं स्थापयित्वा, मनसा व्याप्य, तस्मिन्शिष्ये एकाधिकशतलोकान् विद्यात्। सः कपालः, अजः, बुद्धः, वज्रदेहः, प्रमर्दनः, विभूतिः, अव्ययः, शास्ता, पिनाकी, सुरेश्वरः च। सः अग्निः, रुद्रः, होताशिः, पिङ्गलः, खादकः, हरः, ज्वलनः, दहनः, बभ्रुः, भस्मान्तकः, क्षपान्तकः च। सः याम्यमृत्युघ्नः, धाता, विधाता, कार्यरञ्जकः, कालः, धर्माधर्मौ, संयोजकः, वियोगकश्च। सः नैरृतः, मारणः, हन्ता, उग्रनेत्रः, भयानकः, ऊर्ध्वांशकः, विरूपाक्षः, धूम्रदंष्ट्रः च। सः बलः, अतिबलः, पाशहस्तः, महाबलः, श्वेतः, जयभद्रः, दीर्घबाहुः, सलिलान्तकः च। सः वडवास्यः, भीमश्च; एते दश वारुणाः—त्वरितः, लघुः, वातवेगः, सूक्ष्मः, तीक्ष्णः, क्षपान्तकश्च। सः पञ्चान्तकः, पञ्चशिखः, कपर्दी, मेघयानः, जटामुकुटधारी, विविधरत्नभूषितश्च। सः निधिपः, सुन्दरः, सौभाग्यवान्, सौम्यतनुः, कृपानिधिः, तेजस्वी, श्रीमान्, रूपधारी, अपरः दश च। सः विद्याधरः, ज्ञानधारी, सर्वज्ञः, वेदवित्, मातृचर्यावान्, पिङ्गलोक्षणः, भूतपालकः, हविप्रियश्च। एवं गुरुः शिष्यस्य अन्तः स्थितं शिवस्वरूपं, विविधरूपगुणसम्पन्नं, भावयित्वा, सम्यग् दीक्षाविधिं संपूर्णं करोति।