अग्निपुराणम्

पूर्वस्यां दिशि पात्रस्थितं फलं मूलं च सम्यक् शिवाय समर्प्य, पञ्चाङ्गानि हस्ताभ्यां गृहीत्वा, आवाहनं कृत्वा, तानि मस्तके स्थापयेत्। प्रभाते भगवतः सर्वदेवाधिपतेः आवाहनं कृत्वा, तपसः लाभः तवाज्ञया पूर्णतया साधनीयः। मूलस्यावृत्य पात्रस्थितं शेषं, ततः संस्कृतयज्ञसूत्रं च, प्रातःस्नानं कृत्वा, गन्धपुष्पादिभिः जगन्नाथं पूजयेत्। नित्यनैमित्तिककर्माणि समाचर्य, ततो दमनदण्डैः पूजां कुर्यात्; शेषं हस्तयोर्गृहीत्वा, आत्मशिवज्ञानपूर्वकं समर्पयेत्। चतुर्थेन हस्तेन, मूलाक्षरात् प्रभृत्यधिपत्यन्तानि जपन्, "ॐ हौं यज्ञपतये यज्ञं पूरय पूरय त्रिशूलधारिणे नमः" इति उच्चारयेत्। "भगवन्, यदधिकं यद्वा न्यूनं मया कृतं, तत्सर्वं सम्यगस्तु; यद्वा मे समर्पणं, तदपि पूर्णं भवतु" इति प्रार्थयेत्। ईश्वर उवाच— "संस्कारविधिं ते कथयामि, शृणु षण्मुख। अग्न्यग्रेण शिरसा महेशं हृदि आवाहयेत्। तयोः संयुक्त्य, तौ सम्यक् पूजयित्वा, हृदयेन तुष्टिं विधाय, तयोः सन्निध्यर्थं पञ्चहोमाः समर्पयेत्। शस्त्रबीजमन्त्रेणाभ्यक्तं पुष्पं शिशोर्ये हृदि स्पृशेत्, तत्रैव तारा इव स्फुरन्तीं चैतन्यरूपां ध्यायेत्। तत्र प्रविश्य, 'हूं' इति रेचकेन उच्चारयेत्, प्राणेन संहरन हृदि स्थापयेत् पूरकेन। वागीश्वर्याः मुद्रया चादिमुद्रया च, हृदयं समावृत्य मन्त्रेण च रेचकेन तद्व्यपोहयेत्। 'ॐ हाँ हाँ हाँ स्वात्मने नमः' इति जपेत्। यदा वह्निः निर्व्यूढधूमः स्यात्, तदा काम्यसिद्ध्यर्थं होमं कुर्यात्। यदि वह्निः न सम्यक् प्रवृद्धो धूमयुक्तश्च स्यात्, तदा होमः न सिद्ध्यति। मृदुः सवर्तुलः सुगन्धश्च वह्निः प्रशस्यते; प्रतिलोमशिखरः पृथ्वीं स्पृशंश्च वह्निः अपि वन्द्यः। एवं चिह्नैः अन्यैश्च होमं समर्प्य, आचार्यः शिष्यस्य मलान् दग्ध्वा, पापकवह्निना वा भक्षयेत्। द्विजत्वप्रदाने रुद्रांशधारणे च, यदा अन्नबीजं शुद्ध्यति, तदा गर्भाधानसंस्कारः क्रियते। सीमन्तोन्नयनजन्मनामकरणादौ च होमान् कुर्यात्; मूलमन्त्रेण पञ्चशतानि, वौषडादिभिः शतानि च। यदा बन्धनानि शिथिलीभवन्ति शक्तिश्चोन्नीयते, तदा आत्मनः रुद्रपुत्रत्वस्थापनं गर्भाधानसंस्कारः इति कथ्यते। स्वातन्त्र्यलक्षणानां प्रादुर्भावः पुत्रसंस्कारः स्मृतः; मायात्मविवेकः सीमन्तोन्नयनसंस्कारः, ज्ञानं च सीमन्तोन्नयनं इति। शिवादितत्त्वेषु शुद्धिस्वीकृतिः जन्मसंस्कारः; शिवत्वयोग्यस्य शिवाभिनिवेशः न जन्मसंस्कारः इत्युच्यते। लयमुद्रया स्वात्मानं ज्वलनस्फुलिङ्गवत् हृदयं कमलं स्थापयेत्। ततो कुम्भकाभ्यासेन मूलमन्त्रं जपन्, उभयोः शिवयोः हृदये समतां स्थापयेत्। ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमेण रेचकाभ्यासेन, आत्मानं शिवान्तं नीत्वा, आदिमुद्रया गृह्णीयात्। हृदयकमलावृत्य मन्त्रेण, रेचकविधिना, विज्ञ आचार्यः शिष्यस्य हृदयकमलकोशे तद् स्थापयेत्। आचार्यः शिवाग्न्योः यथाविधि पूजां कृत्वा, आत्मनं नमस्कृत्य, शिष्याय उपदेशं दद्यात्, व्रतानि च पठयेत्। न देवतां न शास्त्राणि निन्देत, न चावशिष्टादिसंसर्गं कुर्यात्; यावज्जीवं शिवाग्न्याचार्यपूजा कार्य्या। बालानां मूढानां वृद्धानां स्त्रीणां, भोगिनां पीडितानां च, शक्त्यनुसारं दद्यात्; समर्थः सर्वं दद्यात्। शरीराङ्गानि, जटाः, भस्म, दण्डः, कौपीनं, संयमश्च—एतानि ईशानादिमन्त्रैः वा हृदयादिमन्त्रैः वा क्रमशः पठेत्। 'स्वाहा' अन्तमान्त्रैः यथापूर्वं पात्रेषु स्थाप्य, विधिपूर्वकं होमं कृत्वा, शेषं स्थण्डिले दर्शयेत्। रक्षणार्थं क्षणमधः कुम्भस्य स्थाप्य, शिवाज्ञां लब्ध्वा, आचार्यः व्रतीने दद्यात्। एवं विशेषदीक्षायां शिष्यः होमयोग्यः शास्त्रज्ञानयोग्यश्च भवति। ततः प्रभाते उत्थाय, स्नानादिकं कृत्वा, आचार्यः योग्यं भोजनं कुर्यात्, दधिमांसमद्यं वर्जयन्। हस्तिहयारोहणं शुभश्वेताम्बरं वा स्वप्ने पश्येत्, तैलाभ्यङ्गाद्यभावः च—एते अपशकुनाः; तेषां शान्त्यर्थं तीव्रहोमं कुर्यात्। द्वौ नित्यकर्मणी कृत्वा, यज्ञशालां प्रविश्य, शुद्धिं विधाय, नित्यवत् नैमित्तिककर्माणि कुर्यात्। ततो विशुद्धः सन्, शिवहस्तं आत्मनि स्थाप्य, कुम्भं प्राचीमुखं स्थापयेत्, इन्द्रादीन् क्रमशः पूजयेत्। मण्डले वा स्थण्डिले वा शिवपूजां कृत्वा, आघारान् दत्वा, अग्निं पूजयित्वा, मन्त्रहोमान् समापयेत्। पापस्वप्नदोषशान्त्यर्थं, शस्त्रबीजमन्त्रेण हूम्फट् मुद्रया १०८ होमान् कुर्यात्, मन्त्राग्निं दीपयेत्। स्थण्डिलकुम्भयोर्मध्ये अन्तर्यागं समर्प्य, शिष्यप्रवेशानुज्ञां लब्ध्वा, बहिर्गच्छेत्। तत्र व्रतानुसारं मण्डलादिकं स्थाप्य, सम्यक् सम्पातहोमं कुर्वन्, निर्दिष्टदर्भनाड्यनुसारेण समाचरेत्। तस्य सन्निध्यर्थं, मूलानुस्वारत्रयहोमं कृत्वा, कुम्भस्थशिवं पूजयित्वा, पाशसूत्रं आनयेत्। शिष्यस्य दक्षिणे ऊर्ध्वभागे, पूजितस्य, केशपाशे बद्ध्वा, पादाङ्गुष्ठपर्यन्तं पातयेत्।