अग्निपुराणम्

यः श्रद्धालुः साधकः तस्य समर्पणीयानि अवशिष्टानि सर्वाणि, पूतसूत्रेण सह, तस्मै दातव्यं; अथवा वेदीस्थले पूर्वविधिना चण्डदेवतां पूजयेत्। यानि यानि वार्षिककर्माणि मया कृतानि, यत् न्यूनं वा अधिकं वा, हे देव चण्ड, तवाज्ञया तत् सर्वं सम्पूर्णत्वं यायात्। एवं देवेशं निवेद्य, प्रणम्य स्तुत्वा च, अनुज्ञां गृह्णीयात्; अवशिष्टानि परित्यज्य, शुद्धः सन् स्नात्वा शिवं सम्पूजयेत्। ईश्वरः उवाच—दमनकशाखायाः स्थापनविधिं प्रवक्ष्यामि, यथापूर्वं करणीयम्। पूर्वं हरकोपेन भैरवः जातः, देवाश्च निगृहीताः। तदा त्रिपुरारिशापेन शाखा वृक्षत्वं प्राप्ता, तस्य प्रसादेन च तदुपासकाः नृणां शुभफलदायिन्यः इति निगदितम्। तेषां पूर्णं फलं स्यात्, अन्यथा न; सप्तम्यां वा त्रयोदश्यां वा शास्त्रज्ञैः दमनकं ग्राह्यम्। सम्यक् पूजयित्वा, मन्त्रवित् वृक्षं जागरयेत्—‘हरस्य प्रसादात् जातं, अत्र सन्निधिं कुरु’ इति। शिवस्य संकल्पेन, शिवाज्ञया त्वं नेतव्या; गृहे अपि आमन्त्रणं कृत्वा, सायं स्थापयेत्। विधिवत् सूर्यं शङ्करं वह्निं च पूजयित्वा, तस्य मूलं मृदया मिश्रितम्, देवस्य पश्चिमे स्थापयेत्। वामे स्तम्बं वा फलम्, उत्तरदिशि दण्डम्, दक्षिणे भग्नपत्रं, पूर्वे पुष्पं स्थापयेत्। फलम् पात्रे स्थाप्य, मूलं च, उत्तर-पूर्वे शिवाय समर्पयेत्; पञ्चाङ्गानि हस्ते गृहित्वा, आवाहनं कृत्वा, शिरसि स्थापयेत्। प्रभाते, हे देवेश, त्वाम् आवाह्य, तपःफलसिद्धिं तवाज्ञया सम्पादयेत्। मूलना शेषं पात्रे स्थापयित्वा, पूतसूत्रेण च, प्रातः स्नात्वा, गन्धपुष्पादिभिः विश्वेश्वरं पूजयेत्। नित्यनैमित्तिककर्माणि कृत्वा, ततः दमनकशाखाभिः पूजनं कुर्यात्; शेषं हस्ते गृह्णीयात्, आत्मविद्या-शिवज्ञानपूर्वकम्। ततो, चतुर्थग्रहणेन, मूलाक्षराद्यन्तं, उच्चरेत्—‘ॐ हौं यज्ञपतये यज्ञं पूरय पूरय त्रिशूलधारिणे नमः’ इति। हे प्रभो, यद् यद् कृतं मया न्यूनाधिकं वा, तत् सर्वं पूर्यताम्; यद् यद् मम समर्पणं, तद् अपि सम्पद्यताम्। ईश्वर उवाच—संस्कारविधिं प्रवक्ष्यामि, शृणु षण्मुख। वह्निमध्ये शीर्षस्थं महेशं हृदि आवाहयेत्। तयोः संयोगं कृत्वा, तौ सम्यक् पूजयेत्, हृदयेन तुष्टिं कुर्यात्; तदनन्तरं, तयोः सन्निध्याय, पञ्चहोमाः तेनैव दद्यात्। शस्त्रविद्यायुक्तपुष्पेण शिशोः हृदि आघातं कृत्वा, तत्र तारा-रूपेण चैतन्यं चिन्तयेत्। तत्र प्रविश्य, ‘हूं’ इति उच्चार्य, रेचकाभ्यासेन निष्क्रामयेत्; प्राणेन संहरित्वा, पूरणेन हृदि स्थापयेत्। ततः वागीश्वरीमुद्रया, मूलचिह्नेन च, हृदयान्तर्गतमन्त्रेण च रेचकाभ्यासेन तत्र स्थापयेत्। ‘ॐ हां हां हां, आत्मने नमः’ इति। यदा वह्निः निष्कूटधूमः प्रज्वलति, तदा काम्यसिद्ध्यर्थं होमं कुर्यात्। यदि वह्निः अपूर्णः धूमयुक्तः च स्यात्, तदा होमः न सिद्ध्यति। श्लक्ष्णः दक्षिणावर्तः सुगन्धिः वह्निः प्रशस्यते; प्रतिलोमशिखा भूमिस्पृष्टश्च वह्निः अपि स्तूयते। एवं चिह्नैः अन्यैश्च होमं कृत्वा, आचार्यः शिष्यस्य पापं दहति, अथवा पातकाग्निना भक्षयति। द्विजत्वप्रदानाय रुद्रांशधारणाय च, यदा अन्नं बीजं च शुद्धं स्यात्, तदा गर्भाधानसंस्कारः क्रियते। सीमन्तोन्नयनादौ जातकर्मणि नामकरणे च होमः कार्यः; मूलमन्त्रेण पञ्चशतानि, वौषटादिभिः शतानि च। यदा बन्धनानि विमुक्तानि, शक्तिः चोर्ध्वगामिनी, तदा गर्भाधानं रुद्रपुत्रत्वप्रतिष्ठा इति कथ्यते। स्वातन्त्र्यगुणप्रकाशनं पुत्रसंस्कारः, मायात्मविवेकः सीमन्तोन्नयनसंस्कारः इति स्मृतम्। शिवादितत्त्वेषु शौचग्रहणं जातकर्म, शिवत्वबोधः तु शिवत्वार्हस्य न संस्कारः इति। लयमुद्रया, आत्मानं ज्वलज्ज्वालासदृशं कृत्वा, हृदयकमले स्थापयेत्। ततः कुम्भकाभ्यासेन मूलमन्त्रम् उच्चार्य, उभयोः शिवयोः हृदि समत्वं स्थापयेत्। ब्रह्मादिकारणत्यागक्रमेण, रेचकाभ्यासेन, आत्मानं शिवान्ते नेत्वा, मूलमुद्रया गृह्णीयात्। मन्त्रं हृदयकमले स्थापयित्वा, रेचकपद्धत्या, ज्ञानी आचार्यः शिष्यस्य हृदयकमलकोषे निधायेत्। आचार्यः सम्यक् शिवाग्निपूजनं कृत्वा, आत्मनं नमस्कुर्यात्, शिष्याय उपदेशं दद्यात्, व्रतानि च पठेत्। देवतां शास्त्रं वा न निन्देत्, न चावशिष्टेनादिना अतिक्रामेत्; यावज्जीवं शिवाग्न्याचार्यपूजनं कुर्यात्। बालानां, अज्ञानिनां, वृद्धानां, स्त्रीणां, भोगिनां, क्लिश्यमानानां च, शक्त्यनुसारं दद्यात्; समर्थः सर्वं दद्यात्। शरीरस्यानि तत्त्वानि, जटाः, भस्म, दण्डः, कौपीनं, संयमश्च—एतानि क्रमशः ईशानादिमन्त्रैः वा हृदयादिमन्त्रैः वा जपेत्। स्वाहान्तैर्मन्त्रैः, यथापूर्वं, पात्रेषु स्थापयित्वा, विधिपूर्वकं होमं कृत्वा, शेषं स्थण्डिले दर्शयेत्। रक्षणार्थं, क्षणमेकं घटाधः स्थापयित्वा, शिवाज्ञया आचार्यः व्रतिनं दद्यात्। एवं विशेषेणास्मिन्व्रतदीक्षायां शिष्यः होमाधिकारिणः शास्त्रज्ञानस्य च पात्रं भवति।