अग्निपुराणम्

तत्र विधिना आचार्यः पूर्वदिशि अधोमुखेन जलस्य त्रिवलयानि निर्मायति। कुशाग्रेण शिवमन्त्रेण वा विपरीतक्रमेण अपि तानि स्थापयति। ततः वज्रन्यासमन्त्रेण, हृदयेन च, चतुर्विधानि मार्गाणि दर्भाग्रेण विस्तारयति। सूत्रमन्त्रेण, हृदयेन च, आसनं विन्यासयति। हृदयेन वागीश्वर्यां तत्र आवाहयति, भगवंतं पूजयति। अग्निं, यथायोग्यं आधारं समाहित्य, शुद्धपात्रे स्थापयति। मांसभक्षणभागं निष्क्रान्त्य, निरीक्षणादिभिः शुद्धीकृत्य, त्रयाणि अग्नीनि—शारीरं, सोम्यं, भौतिकं—संयोजयति। "ॐ हूं" इति अग्निचेतनायाः बीजेन स्थापयति; संहितमन्त्रैः शक्तिमन्तमग्निं गोमुद्रया अमृतत्वं ददाति। शस्त्रमन्त्रेण रक्षितः, कवचेन संवृतः, यजमानः अग्निकुण्डस्य उपरि दक्षिणाभिमुखं पूजासूत्रेण प्रदक्षिणं करोति। हृदयेन शिवबीजं वागीश्वर्याः क्षेत्रे ध्यानयति, तद्वाक्पतिना निक्षिप्तं रूपयति। भूमौ उपविष्टः, जानुना नतं, तद्विदं हृदयाभिमुखं निर्देशयति; नाभिदेशे तत्र स्थितं बीजं संगृह्णाति। हृदयेन संग्रहणं, वस्त्रधारणं, शुद्धिकरणं, आचमनं च करोति; गर्भस्थमग्निं पूजयित्वा शस्त्रेण रक्षां करोति। गर्भोत्पन्नां देवीकंकणं कोमले हस्ते बध्नाति; गर्भाधानविधये सद्योजातेन अग्निं पूजयति। ततः हृदयमन्त्रेण त्रयो हविः प्रदत्तानि; पुत्रोत्पत्त्यर्थं तृतीयमासे वामहस्तेन पूजयति। शिरसि जलबिन्दुभिः त्रयो हविः दत्त्वा, षष्ठमासे केशविभागविधये रूपं पूजयति। शिखायुक्तेन त्रयो हविः शिखायै समर्पयति; मुखविन्यासं कृत्वा, मुखविध्यावरणशुद्धिकर्म च करोति। दशममासे जातकर्म च पुरुषकर्म च पूर्ववत् सम्पादयति; दर्भाग्रेण अग्निं प्रज्वाल्य, गर्भशुद्ध्यर्थं स्नानं करोति। सुवर्णबन्धनं देवीकृतं ध्यानयित्वा, हृदयेन पूजयति; जन्मशुद्ध्यर्थं क्षिप्रं शस्त्रजलेन अभिषिंचति। शस्त्रेण घटं बहिः आघात्य, कवचेन शुद्धिं करोति; शस्त्रेण उपरितः अधस्तः कटीबन्धं स्पृशति, कुशं बहिः स्थापयति। तद् स्थाप्य, तद् प्रतिष्ठ्य, हृदयेन आवरणं विस्तारयति; ततः शस्त्रमन्त्रेण पुरोहितानां त्र्यन्तं स्तम्भं संबोधयति। घृतदत्तानि पञ्च समिधः मूलान्ते समर्पयति; हृदयेन ब्रह्मा, शंकर, विष्णु, अनन्तं पूजयति। दूर्वा अक्षतान् संगृह्य आवरणं क्रमशः परिक्रम्य, इन्द्रादि ईशानान्तं विस्तारितानि क्षेत्राणि क्रमशः परिक्रम्यति। हृदयेन तेषां यथादिशं अग्निसंयुक्तानां पूजनं करोति; एवं विघ्नान् निवार्य, शिशुं रक्षति। अन्ते शैवाज्ञां घोषयति; ततो, स्रुवं सर्पणं च अधोमुखं ऊर्ध्वमुखं क्रमशः गृह्णाति। अग्नौ तापयित्वा, दर्भाग्रस्य मूलं, मध्यं, शिखरं स्पृशति; कुशस्पृष्टे स्थले आत्मज्ञानं शिवस्वरूपज्ञानं आवाहयति। त्रयाणि तत्त्वानि "हां, हीं, हूं, सं, र" इत्यादि क्रमशः स्थापयति; स्रुवे हृदयाणुं स्थापयित्वा, शक्तिं शंभुं स्तौति। त्रिकण्ठबन्धनं द्वयम् पुष्पादिभिः पूजयित्वा, कुशाग्रे, स्वदक्षिणे, स्थापयति। निरीक्षणादिभिः शुद्धं गोघृतं गृह्णाति; तद् ब्रह्मस्वरूपं आत्मनं कल्पयित्वा तत् घृतं गृह्णाति। वेदिकायाम्, हृदयस्थले, अग्निक्षेत्रे, तं घृतं परिभ्रम्य, पुनः विष्णुरूपं ध्यानयित्वा ईशानक्षेत्रे घृतं स्थापयति। कुशाग्रशिखरेण "स्वाहा" इत्युक्त्वा, शिरो नत्वा, विष्णवे घृतबिन्दुं समर्पयति, ततः रुद्राय अपि। आत्मनं चिन्तयित्वा, नाभिस्थले तं धृत्वा, तद् तर्पणं करोति; दर्भाग्रं विषाणपरिमाणं अङ्गुष्ठानामिकाग्रैः तर्पणं करोति। उभाभ्यां हस्ताभ्यां दर्भं गृह्णाति, अग्निमुखं तर्पणं शस्त्रमुद्रया करोति; हृदयाभिमुखं स्वाभिमुखं च अनुवर्तितर्पणं करोति। हृदयदग्धं दर्भं प्राप्त्य, शस्त्रेण तं क्षिप्त्वा शुद्धिं करोति; अन्येन दग्धदर्भेण मञ्जनं प्रज्वालनं च करोति। शस्त्रमन्त्रेण पुनः दग्धदर्भं अग्नौ क्षिप्त्वा, कुशायुक्तं विषाणपरिमाणं घृतं स्थापयति। इडा आदि द्वे पक्षे, त्र्यङ्गानि घृतस्थले कल्पयति; तद् स्रुवे त्रयो घृतांशः क्रमशः अग्नौ समर्पयति। एवं अग्नौ घृतभागं समर्पयति, शेषघृतं क्रमशः—"ॐ हं अग्नये स्वाहा; ॐ हं सोमाय स्वाहा; ॐ हं अग्निसोमाभ्यां स्वाहा"—नेत्रोन्मीलनाय अग्नेः त्र्यक्ष्णे। स्रुवे घृतपूर्णे, चतुर्थं हविः—"ॐ हं अग्निस्विष्टकृते स्वाहा"—समर्पयति; षडङ्गध्यानं कृत्वा, गोमुद्रया जागरणं करोति। त्र्यङ्गघृतं आवृत्य, बाणमुद्रया रक्षां करोति; हृदयात् घृतबिन्दुं क्षिप्त्वा अभिषिंचनं शुद्धिं च करोति। मुखानां एकीकरणं संयोजनं च करोति—"ॐ हं सद्योजाताय स्वाहा; ॐ हं वामदेवाय स्वाहा; ॐ हं अघोराय स्वाहा; ॐ तत्पुरुषाय स्वाहा; ॐ हं ईशानाय स्वाहा"—एवं प्रत्येकघृतसमर्पणे मुखस्पर्शनं करोति। "ॐ हं सद्योजातवामदेवाभ्यां स्वाहा; ॐ हं वामदेवाघोराभ्यां स्वाहा; ॐ हं अघोरतत्पुरुषाभ्यां स्वाहा; ॐ हं तत्पुरुषेशानाभ्यां स्वाहा"—एवं क्रमशः मुखसंबन्धं मन्त्रैः अग्निवायुपर्यन्तं शिवान्तं करोति। स्रुवात् घृतधारया मुखैक्यं स्थापयति—"ॐ हं सद्योजातवामदेवाघोरतत्पुरुषेशानाभ्यः स्वाहा"—इत्यादि इच्छितमुखे मुखानां संयोगं तद्रूपे साधयति। ईशानेन अग्निं पूजयित्वा, शस्त्रेण त्रयो हविः समर्प्य, "त्वं शिवाग्निः, हे होताशन" इति नाम्ना संपूर्णभावेन जपं करोति। अग्निं हृदयस्थले पूजयित्वा, विमोचित्य, द्वौ पितरौ विधिवत् पूजयित्वा, सम्पूर्णहविः मूलान्तं "वौषुडा" इति समर्पयति। एवं विधिना, मन्त्रक्रमेण, पूजाविधानं सम्पन्नं भवति।