अग्निपुराणम्

सर्वे देवाः, दिशासु स्थिताः, यथाक्रमं पूज्यन्ते। पूर्वदिशायां रुद्रभ्यः ओं हाँ स्वाहा इति हविः समर्प्यते। मातृभ्यः पूर्वदक्षिणयोः, पश्चिमदिशायां वरुणगणभ्यः ओं हाँ स्वाहा इति हविः दत्तम्। उत्तरदिशायां यक्षभ्यः, ईशान्यां ग्रहभ्यः, अग्नौ असुरभ्यः, नैऋत्यां राक्षसभ्यः हविः समर्प्यते। वायव्यां नागभ्यः, मध्यभागे नक्षत्रेभ्यः, राशिभ्यः ओं हाँ स्वाहा इति, अग्नौ सर्वेभ्यः तथा नैऋत्यां हविः दत्तम्। पश्चिमदिशायां क्षेत्रपालाय आन्तरं हविः निर्दिष्टम्, बाह्यवृत्ते इन्द्राय, अग्नये, यमाय च। नैऋृताय, जलाधिपाय, वायवे, धनपालाय, पूर्वारम्भे ईशानाय, ब्रह्मरूपे ईशानाय नमः। नैऋृताय विष्णवे स्वाहा; बाह्यहविः काकाद्येभ्यः समर्प्यते; द्वयोर्यागमन्त्राणि आत्मनि संहरणमुद्रया लीनानि भवन्ति। ईश्वरः उवाच—अर्घ्यपात्रं गृहीत्वा, यज्ञागारं सुवृत्तं गत्वा, दिव्यदृष्ट्या सर्वयागोपकरणानि यथायोग्यं सज्जयेत्। उत्तराभिमुखः अग्निकुण्डं निरीक्ष्य, कुशग्रेस्सम्प्रक्ष्य, कवचमन्त्रेण विधिवत् कर्माणि कुर्यात्, कवचेन सम्प्रक्ष्य। खड्गेन उत्खातमृत्तिकां अपाकृत्य, पुनः पूरयेत्, सममस्ते, कवचेन सम्प्रक्ष्य, बाणमन्त्रेण ताडयेत्। शौचं, लेपनं, कलारूपाणां विन्यासं, त्रिसूत्रधारणं, कवचपूजनं च सदा कुर्यात्। पूर्वदिशायां अधोमुखं जलत्रयं रेखायाः कुर्यात्, कुशग्रसेन शिवमन्त्रेण वा विपरीतक्रमेण। वज्रसंसिद्धिमन्त्रेण, हृदयेन, चतुर्वर्त्मानि दर्भाग्रसेन विन्यस्येत्; सूत्रमन्त्रेण, हृदयेन, आसनं विन्यस्येत्। हृदयेन वागीश्वरीं आह्वयेत्, भगवन्तं पूजयेत्; सम्यक् आधारसम्पन्नं अग्निं शुद्धपात्रे स्थापयेत्। मांसभक्ष्यभागं पृथक् कृत्वा, निरीक्षणादिभिः शुद्धः, देहाग्निं, सोमाग्निं, तत्त्वाग्निं त्रयम् एकीकरोति। ओं हूँ अग्निचेतनाय, अग्निबीजेन स्थापयेत्; संहतमन्त्रशक्त्या अग्निः गोमुद्रया अमृतत्वं प्राप्नोति। अस्त्रमन्त्ररक्ष्यः कवचच्छन्नः, पूजकः अग्निकुण्डं दक्षिणतो वामतो यज्ञसूत्रेण परिक्रामेत्। शिवबीजं मनसा ध्यात्वा, वाग्देव्याः क्षेत्रे, वाग्देवेन तद्विसर्जनं कल्पयेत्। भूमौ उपविश्य, जानुश्चालितः, हृदयाभिमुखं तद्बीजं समाहितः, नाभिक्षेत्रे तद्वीजं संचिनोति। हृदयेन संचेयं, वस्त्रधारणं, शुद्धिकरणं, आचमनं च कुर्यात्; गर्भस्थाग्निं पूज्य, अस्त्रेण रक्षयेत्। गर्भोत्पन्नायाः देवीभूषणं कोमलहस्ते बांधेत्; गर्भाधानकर्मणि अग्निं सद्योजातेन पूजयेत्। ततः हृदयमन्त्रेण त्र्याहुतिं दद्यात्; पुत्रोत्पत्तिकर्मणि तृतीयमासे वामहस्तेन पूजयेत्। त्र्याहुतिं दद्यात्, शिरसि जलबिन्दूनि स्थापयेत्; षष्ठमासे चूडाकर्मणि रूपं पूजयेत्। त्र्याहुतिं चूडायुक्तं दद्यात्; मुखरूपविन्यासं, मुखविकासनं, शुद्धिकर्माणि च कुर्यात्। दशममासे जातकर्म, पुरुषकर्म च पूर्ववत् कुर्यात्; दर्भाग्निं प्रज्वल्य, गर्भमलापगमाय स्नानं कुर्यात्। देवीसंबद्धं सुवर्णबन्धनं मनसा ध्यात्वा, हृदयेन पूजयेत्; जन्मानन्तरं मलापगमाय, अस्त्रशक्त्या जलं सम्प्रक्ष्येत्। घटं बहिर्द्वारे अस्त्रेण ताडयेत्, कवचेन शुद्धं कुर्यात्; अस्त्रेण कटीबन्धस्य उपरि अधः च स्पृशेत्, कुशं बहिः स्थापयेत्। स्थाप्य स्थापितानि, हृदयेन मण्डलं विस्तारयेत्; ततः, याजकानां अस्त्रमन्त्रेण, स्तम्भस्य त्र्यन्तं संबोधयेत्। घृतदत्तपञ्चसमिधः अन्ते मूलस्थले च दद्यात्; हृदयेन ब्रह्मा, शंकर, विष्णु, अनन्तं पूजयेत्। दूर्वा, अक्षतान् गृहीत्वा, मण्डलपरिक्रमा क्रमशः कुर्यात्; इन्द्रादि ईशानपर्यन्तं विस्तारितस्थले क्रमशः परिक्रमेत्। हृदयेन तेषां पूजनं कुर्यात्, यथा अग्निसंबद्धाः दिशासु स्थिताः; एवं विघ्नानि निवार्य, बालस्य रक्षणं भवति। अन्ते शैवाज्ञां घोषयेत्; ततः, स्रुवा चमसं च गृहीत्वा, अधोमुखं, ऊर्ध्वमुखं क्रमशः। अग्नौ तापयित्वा, दर्भस्य मूल, मध्ये, अग्रे स्पृशेत्; कुशस्पृष्टस्थले आत्मज्ञानं, शिवस्वरूपज्ञानं आह्वयेत्। त्रयः तत्त्वानि क्रमशः स्थापयेत्—हां, हीं, हूं, सं, र इति; स्रुवे हृदयाणुं स्थाप्य शम्भुशक्तिं स्तौति। त्रिकण्ठसूत्रयुतौ द्वौ पूज्य, पुष्पादिभिः, कुशाग्रे, स्वदक्षिणे स्थापयेत्। गोघृतं निरीक्षणादिभिः शुद्धं, ब्रह्मस्वरूपं मनसा कल्प्य, तत् घृतं गृह्णीयात्। यज्ञवेद्यां हृदयस्थले, अग्निक्षेत्रे, घृतं परिक्रम्य, विष्णुरूपं पुनः ध्यात्वा, ईशानक्षेत्रे घृतं स्थापयेत्। कुशाग्रस्य अग्रे घृतं गृहीत्वा, शिरः किंचित् नमयित्वा, ‘स्वाहा’ उच्चार्य, विष्णवे बिन्दुं दद्यात्, ततः रुद्राय। आत्मानं ध्यायित्वा, नाभौ स्थितं धारयेत्, ततः तरयेत्; दर्भस्य अग्रे, अङ्गुष्ठानामिकाग्रयुतं कुर्यात्। उभाभ्याम् हस्ताभ्यां दर्भं गृहीत्वा, अग्निमुखं अस्त्रमुद्रया तरणं कुर्यात्; हृदयाभिमुखं, आत्माभिमुखं, अनन्तरं तरणं कुर्यात्। हृदयदग्धं दर्भं लब्ध्वा, अस्त्रेण क्षिप्य शुद्धं कुर्यात्; अन्येन दग्धदर्भेन मार्जनं, दहनं च कुर्यात्। एवं विधिना, विधिपूर्वकं, यज्ञकर्मणि सर्वे देवाः, दिशासु स्थिताः, पूजिताः भवन्ति; याजकः, दिव्यदृष्ट्या, शुद्धहृदयेन, अग्निसंस्कारं, बालरक्षणं च साधयति।