अग्निपुराणम्

यदा तु परमं तव तत्त्वं, ज्ञानमयं च रूपं, एतत् सर्वं यथैकं शरीरे निमग्नं तिष्ठति, तदा तद् बोध्यम् उद्दीप्यताम्। आत्मानं ब्रह्माद्युपेतं च समाहूय, तेषां स्वनामभिः, स्वायुधैः, स्वमुद्राभिश्चान्यांश्च स्थापयेत्। शुभमार्गादिलक्षणं दृष्ट्वा, हरिरिह सन्निहित इति ज्ञेयम्; नमित्वा, स्तुतिभिः स्तुत्वा, अष्टाक्षरं मन्त्रं च पठित्वा, हरिं संपूजयेत्। आचार्यः चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ बहिर्गत्वा सम्पूजयेत्; वह्निकुण्डं गत्वा, तत्र गरुडं स्थापयित्वा सम्पूजयेत्। दिशां पालकान्, दिक्पालदेवताश्च यथाविधि स्थापयित्वा सम्पूजयेत्; विश्वक्सेनं स्थापयित्वा, शङ्खचक्रादिभिः सम्पूजयेत्। सर्वान् परिचारकान्, भूतगणांश्च हविः समर्पयेत्; ग्रामात् वस्त्रस्वर्णादीनि दानानि आचार्याय दद्यात्। यज्योपयोग्यं सर्वं द्रव्यं आचार्याय समर्पयेत्; आचार्यशुल्कस्य अर्धं याजकब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां दद्यात्। अन्येभ्योऽपि दक्षिणां दत्त्वा, ब्राह्मणान् भोजयेत्; ततः, यजमानाय, वैश्णवविधिना, अनियतम् फलम् अर्पयेत्। प्रतिष्ठाकर्ता विष्णुं सपरिवारं नेतुमर्हति; एष विधिः सर्वेषां देवतानां सामान्यः, मूलमन्त्रभेदेन, अन्यः क्रमेण तु समानः। श्रीभगवानुवाच—संप्रतिष्ठादीनां सम्पूर्णं विधानं वक्ष्यामि; आदौ लक्ष्म्याः प्रतिष्ठां, तथैव देव्यः सर्वाः। पूर्ववत् मण्डपस्नानादिकं समाचर्य, शुभासने श्रीं स्थापयित्वा, अष्टकलशान् स्थापयेत्। घृताभिषेकं मूलमन्त्रेण कृत्वा, पञ्चगव्यैः स्नापयेत्; हिरण्यवर्णां मृगाक्षीं श्रीं नेत्रान् उद्घाटयेत्। “आगच्छ” इति त्रीणि मधुराणि दद्यात्; “अश्वपूर्व” मन्त्रेण कलशेनाभिषेकं कुर्यात्। “कामोऽस्मि” मन्त्रेण दक्षिणतः, पश्चिमतः अभिषेकं कुर्यात्; “चन्द्रं प्रभासाम्” “त्यवर्ण” मन्त्रेण उत्तरतः। “उपैतु मे” मन्त्रेण आग्नेयतः, “क्षुत्पिपासे” मन्त्रेण नैऋत्यतः; “गन्धद्वारे” मन्त्रेण वायव्यतः, मनःकल्पितरूपं निर्मिमीत। ईशानकलशेन सुवर्णमृदया शिरः स्नापयेत्; एकोनाशीतिकलशैः मन्त्रेण जलं सृष्ट्वा, पृथिवीं अभिषिञ्चेत्। सुगन्धिभिः स्निग्धपद्मादिपुष्पाणि दद्यात्; “तन्मयावह” मन्त्रेण, “य आनन्द” स्तोत्रेण, सर्वेण च। शायन्तीयस्तोत्रेण शय्यायाम्, श्रीसूक्तेन सन्निधौ; लक्ष्म्याः बीजमन्त्रेण चैतन्यशक्तिं स्थापयित्वा, पुनः सम्पूजयेत्। श्रीसूक्तेन मण्डपं विधाय, अग्निकुण्डेषु पद्मानि दद्यात्; वा, करवीरपुष्पाणि संयोज्य, सहस्रं वा शतम् अर्पयेत्। गृहपात्रादीन्यपि श्रीसूक्तेन समर्पयेत्; ततः, यथापूर्वं, देवालयस्य सर्वसंस्कारान् समाचरेत्। मन्त्रेण पीठं निर्माय, श्रीं स्थापयेत्; श्रीसूक्तेन प्रतिवाक्यं पठित्वा, तदनुसारं आह्वानं कुर्यात्। चैतन्यशक्तिं जागरयित्वा, मूलतः आह्वानं कुर्यात्; सुवर्णवस्त्रगोदुग्धादिकं आचार्याय दद्यात्; एवं सर्वाः देव्यो स्थापयित्वा, दिव्यलोकेषु तासां स्थितिं चिन्तयेत्। एकसप्ततितमेऽध्याये गणेशपूजनविधिं वक्ष्यामि। सर्वविघ्ननाशकं सर्वाभीष्टप्रदं च गणेशस्य पूजनं—“नमः गणाय” इति हृदये, “एकदन्ताय” शिरसि। “गजकर्णाय” शिखायाम्, “गजवक्त्राय” गणाय; “महाकायाय”, “भिन्नदन्तहस्ताय” इत्येवमायुधेषु। गणः आचार्यः, पादुका, द्वे शक्ती, धर्मश्च; अधस्तात् मुख्यास्थिचक्रं, उपरि च आवरणं सम्पूजयेत्। पद्मनाभबीजाक्षराणि, ज्वलन्तं च नन्दया सह पूजयेत्; सूर्येशा, कामरूपा, उदया, कामवर्तिनी। सत्याः विघ्ननाशा, हविः, सुरभिमृत्तिका; यं, शोष, रं, दाह, प्लव, लं, वं, अमृतं च। “महाकायं ध्यायामः, महोदरं स्मरामः, तं एकदन्तं प्रचोदयात्”—एवं स्तौति। गणपति, गणनाथ, गणेश, गणाध्यक्ष, गणक्रीडित, वक्रदन्त, एकदन्त, महोदरः। गजाननः, लम्बोदरः, भीषणः, विघ्ननाशकः; धूम्रवर्णाः, महेन्द्रादयश्च, गणपतिपूजायाः योग्याः। एवं तक्ष्यचक्रस्य, ब्रह्मणः, नृहरेः प्रतिष्ठा विष्णोः प्रतिष्ठावद् एव मन्त्रेभ्यः कार्याः। “सुदर्शन महाचक्र शान्त, दुर्जनभयभञ्जन, छिन्धि छिन्धि! भिन्धि भिन्धि! विदारय विदारय!” इत्यनेन चक्रं सम्पूज्य, युधि रिपून् विदारयति। “ॐ क्षौं! नृसिंह उग्ररूप, ज्वल ज्वल! प्रदीप्यस्व प्रदीप्यस्व! स्वाहा! ॐ क्षौं! नमो भगवन्नृसिंहाय, सहस्रसूर्यप्रभाय, वज्रनखदंष्ट्राय, विकीर्णकेशाय, निनादमहोदधिदुन्दुभिस्वनाय, सर्वमन्त्रग्रहविनाशनाय; आगच्छ आगच्छ भगवन्नृसिंह, ब्रह्मसत्येन प्रकट प्रकट! विस्तारय विस्तारय! प्रविश प्रविश! गर्ज गर्ज! मुञ्च मुञ्च सिंहनादान्! विदारय विदारय! निष्कासय निष्कासय! प्रविश प्रविश सर्वमन्त्ररूपाणि, सर्वमन्त्रकुलानि! ताडय ताडय! छिन्धि छिन्धि! संकुचय संकुचय! प्रवाहय प्रवाहय! भिन्धि भिन्धि! विस्फोटय विस्फोटय! अनन्तवज्रज्वालाचक्रेण सर्वत्र ज्वलनपुञ्जं विक्षिप्य, सर्वपातालान् विनाशय! अनन्तवज्रज्वालापाशेन सर्वपातालान् परिवेष्टय! सर्वपातालनिवासिनो दानवानां हृदयानि आकृष्य शीघ्रं दह दह! पाच पाच! मथ मथ! शोषय शोषय! छिन्धि छिन्धि! मम वशं यावत् पातालाद् फट्! दानवेभ्यः फट्! मन्त्ररूपेभ्यः फट्! मन्त्रकुलेभ्यः फट्! भगवन्नृसिंह, विष्णो नृसिंहरूप, सर्वापद्भ्यो रक्ष रक्ष! ह्रूं फट्! नमस्ते!” त्रैलोक्यवशकरमन्त्रेण त्रैलोक्यवशं स्थापयेत्; दक्षिणे गदाधरं, शमयन्तं द्विबाहुं चतुर्बाहुं वा स्थापयेत्। वामे उपरि चक्रं, अधः पाञ्चजन्यं शङ्खं स्थापयेत्; श्रीं पुष्टिं बलं भद्रां च तेनैव संयोजयेत्। विष्णुं देवालये, गृहे, मण्डपे वा स्थापयेत्; वामनं, वैकुण्ठं, हयग्रीवं, अनिरुद्धं च। जलशयने शयनस्थं, मत्स्याद्यवतारांश्च स्थापयेत्; सङ्कर्षणं, विश्वरूपं, लिङ्गं रुद्ररूपं च। एवं, अर्धनारीश्वरं, हरिं, शङ्करं, मातरः, भैरवम्, सूर्यं, नवग्रहांश्च, विनायकं च चित्रयेत्। गौरीं, इन्द्रादीन्, विविधाः देव्यो बलां बलां च, ग्रन्थप्रतिष्ठां च यथाविधि स्थापयिष्ये। स्वस्तिके वा मण्डले सम्पूज्य, कुशशय्योपविष्टः, लिखितग्रन्थं, आचार्यं, विद्यां, हरिं च सम्पूजयेत्। यजमानः पूर्वाभिमुखः, पञ्चश्लोकान् लिखित्वा, पद्मं ध्यायेत्; आचार्यं, विद्यां, हरिं, ग्रन्थकर्तारं च सम्पूजयेत्। एवं शास्त्रवचनानुसारेण, प्रतिष्ठादिपूजनं, देवताभिषेकं, मन्त्रसंस्कारं, दक्षिणादानं, ब्राह्मणभोजनं, सर्वं विधिपूर्वकं श्रद्धया सम्पादनीयम्।