अग्निपुराणम्

मधुसूदनं पृष्ठदेशे, वामनं उदरे, त्रिविक्रमं कटीदेशे, श्रीधरं ऊरुषु स्थापयेत्। हृषीकेशं दक्षिणपार्श्वे, पद्मनाभं गुल्फे, दामोदरं पादयोः स्थापयेत्—एवं षडङ्गानि हृदयाद्युद्दिष्टानि। एषा प्राचीनमूर्तेः सामान्यविधिः प्रोक्ता, महाभाग, यत्र यत्र वा देवताप्रतिष्ठा क्रियते। तस्य तस्य देवताया मूलमन्त्रेणैव प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात्, यद्रूपस्य नाम, तस्यापि आद्यक्षरं प्रयुञ्जीत। तत् द्वादशस्वरैर्विभज्य, अङ्गानि विन्यस्य, भगवन्, हृदयादीनि च दशाक्षरमूलं च नियोजयेत्। यथा देवतायां तथा देहे तत्त्वानि नियुक्तानि स्युः; पद्ममण्डले गन्धादिभिः विष्णुं पूजयेत्। पूर्ववत्, आसनं तदङ्गैः पार्षदैश्च चिन्तयेत्; तस्याभ्यन्तरे शुभद्वादशारचक्रं परितः समाचिन्तयेत्। त्रिनाभिकं द्विदंष्ट्रं चक्रं सपर्णं समुपलक्ष्य, तदनन्तरं पृष्ठभागे तत्त्वादीनि विन्यस्येत्। रश्मिप्रान्तेषु द्वादशधा सूर्यं पूजयेत्; तत्र षोडशकलां संयुक्तां चन्द्रमपि चिन्तयेत्। नाभिदेशे त्रिवृत्तेजः सम्यक् चिन्तयेत्, द्वादशदलपद्मं च मध्यदेशे मनसा ध्यायेत्। तस्य मध्ये पुरुषशक्तिं गुरुः सम्यक् चिन्तयित्वा पूजयेत्, ततः प्रतिमायां हरिं स्थापयित्वा तत्र देवताः पूजयेत्। गन्धपुष्पादिभिः सम्यगङ्गोपवेष्टनक्रमेण, द्वादशबीजमन्त्रैः केशवादीन् पूजयेत्। द्वादशारचक्रे लोकपालादीन् क्रमशः पूजयेत्; ततो द्विज, प्रतिमां गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत्। पौरुषसूक्तेन च श्रीसूक्तेन च पीठं पूजयेत्; क्रमशः मूलात्, पञ्चधा वैष्णवाग्निं उत्पादयेत्। वैष्णवमन्त्रैः हुत्वा शान्तोदकविधिं कुर्वीत; तेनोदकेन प्रतिमाशिरसि प्रोक्ष्य, अग्निप्रवेशविधिं आरभेत। दक्षिणाहवेभ्यः अग्निं "अग्निर्दत्तः" इति वदन् आनयेत्; पूर्वे "अग्निं वहाम" इति पूर्वमेव आग्नेयकुण्डात् आनयेत्। उत्तरदिशि "अग्निं वहाम" इति मन्त्रं पठन् अग्निं आनयेत्; तत्र वहनकाले मन्त्रे "त्वमग्ने अग्निरिति स्मृतः" इति वदति। प्रत्येककुण्डे १००८ पलाशकाष्ठानि समिधं दद्याद्, तद्वत् तण्डुलादीन् धान्यानि वेदमन्त्रैः जुहोति। व्याहृतिभिः मूलमन्त्रेण तिलयुतं घृतं जुहोति, ततः त्रिस्वादुपदार्थैः शान्तिकर्म करोति। द्वादशमन्त्रैः पादनाभिहृदयशिरांसि स्पृशेत्; घृतदधिक्षीरैश्च हुत्वा, पश्चात् शिरः स्पृशेत्। शिरः, नाभिं, पादौ स्पृष्ट्वा, चतुर्दश नद्यः स्थापयेत्—गङ्गां, यमुनां, गोदावरीं, सरस्वतीं च नामक्रमेण। विष्णुगायत्र्या हुत्वा, गायत्या पक्तोदनं जुहोति, बलिं ददाति, उत्तरदिशि द्विजातिभ्यः भोजयेत्। दिक्पालानां तुष्ट्यर्थं गुरवे सुवर्णं गाम् च ददाति; बलिं च दिशां पालानां प्रदाय, रात्रौ जागरणं कुर्यात्। ब्रह्मगीतानां शब्देन च अन्यैश्च गीतैः सर्वं पवित्रं भवति। श्रीभगवानुवाच—पीठस्थापनार्थं, गर्भगृहं सप्तभागान् विभजेत्; तत्र ब्रह्मभागे प्रतिमां स्थापयेत्। देवमानुष्यपिशाचभागेषु कदापि स्थापयितुं न युक्तम्; ब्रह्मभागस्य परित्यागः किंचित् अपि वर्जनीयः। देवमानुष्यभागयोः पीठं सम्यक् स्थापयेत्; नपुंसकशिलायाम् रत्नन्यासं कुर्यात्। नारसिंहमन्त्रेण हुत्वा, ततः रत्नानि, तण्डुलं, सूत्रं, त्रिधातु, लोहादीनि, चन्दनादीनि च स्थापयेत्। पूर्वादिनवकुक्षिषु तानि स्थापयेत्, मध्ये च यथेष्टं; इन्द्रादिमन्त्रैः गुग्गुलुना कुण्डं आच्छादयेत्। रत्नन्यासविधिं कृत्वा, गुरुः कुशदण्डैः प्रतिमां सह देवदैवतैः स्पृशेत्। अन्तर्बहिः शुद्धिं कृत्वा, पञ्चगव्येन शुद्धिं कुर्यात्; कुशोदकेन तीर्थोदकेन च प्रोक्षयेत्। होमार्थं सर्वतो वलुकाचतुरस्रं, अर्धहस्तमितं, सुशोभनं वेदीं निर्मायेत्। अष्टदिशि पात्राणि स्थापयेत्, "पूर्व" इत्यष्टाक्षरमन्त्रेण अग्निं आनयेत्। "त्वमग्ने द्यु" इति गायत्र्यनुष्ठुभा समिधं जुहोति; अष्टाक्षरेण मन्त्रेण घृतं शतं अष्टवारं जुहोति। शतमन्त्रयुक्तेन पावन्युदकेन आम्रपत्रैः प्रतिमाशिरसि प्रोक्षयेत्, "श्रीश्च ते" इति श्लोकेन। ब्रह्ममन्त्रेण उत्थाप्य, "उत्तिष्ठ वाचस्पते" इति वदेत्, "तद्विष्णोः" इति मन्त्रेण देवालयाभिमुखं नेतव्यम्। हरिं शिबिकायामारोप्य, गानवेदपाठादिस्वरेण नगरं परिभ्रम्य, देवालयद्वारे स्थापयेत्। स्त्रीभिः ब्राह्मणैश्च, अष्टमङ्गलकलशैः हरिं अभिषिञ्चेत्; ततो गन्धादिभिः पूजयित्वा, गुरुः मूलमन्त्रं जपेत्। "अतो देव" इति वदन् वस्त्राद्यष्टार्घ्यं दद्यात्; शुभे मुहूर्ते "देवस्य त्वा" इति मन्त्रेण देवतां पीठे स्थापयेत्। "ॐ नमः त्रिविक्रमाय त्रैलोक्यविक्रमाय" इति जप्य, बुद्धिमान् देवतां पीठे दृढं स्थापयेत्।