अग्निपुराणम्

तत्र महर्षयः परमसंयमिनः प्राज्ञैः नासिकायां ‘ख’ अक्षरं वायुतत्त्वरूपं स्थापयन्ति, शिरसि च ‘क’ अक्षरं व्योमतत्त्वं नित्यं विन्यस्यन्ति। हृदयपद्मे तु ‘य’ अक्षरं सौरदेवतारूपं स्थापयेत्, यतः हृदयात् द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः प्रवर्तन्ते। तत्रैव षोडशकलासंयुक्तं ‘म’ अक्षरं स्थापयेत्; तस्य मध्ये साधकः बिन्दुं वह्निमण्डलं च चिन्तयेत्। तत्रैव देवश्रेष्ठः ‘ह’ अक्षरं पवित्राक्षरेण सह स्थापयेत्—‘ॐ आम् परमतत्त्वाय; आम् पुरुषतत्त्वाय नमः।’ एवं ‘ॐ वाम् मनोनिवृत्त्यात्मकाय; विश्वतत्त्वाय नमः। ॐ वा सर्वतत्त्वाय नमः।’ इति पञ्च शक्तयः कथिताः। तासां प्रथमं स्थित्यर्थे, द्वितीयं आसने, तृतीयं शयने, चतुर्थं पानक्रियायां प्रयोज्यम्। पञ्चमे दिने ग्रात्यर्चायाः पञ्चोपनिषदः स्मर्तव्याः; मध्यदेशे ‘हुङ्’ अक्षरं स्थाप्य, मन्त्रात्मानं हरिं ध्यानयेत्। यत्र यत्र प्रतिमास्थापनं कार्यं, तत्र मूलमन्त्रं स्थापयेत्—‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ इति मूलम्। शिरसि, नासायां, ललाटे, ततो मुखे, कण्ठे, हृदि च क्रमशः केशवं शिरसि स्थापयेत्। मुखे नारायणं, कण्ठे माधवं, उभयबाहुषु गोविन्दं, हृदि विष्णुं च स्थापयेत्। पृष्ठे मधुसूदनं, उदरे वामनं, कटौ त्रिविक्रमं, ऊरुषु श्रीधरं स्थापयेत्। दक्षिणे हृषीकेशं, गुल्फे पद्मनाभं, पादयोः दामोदरं स्थापयेत्; एते षडङ्गानि हृदयादारभ्य निर्दिष्टानि। एषा सामान्यविधिः आद्यरूपस्य प्रोक्ता, हे महाभाग; वा यस्य देवतायाः प्रतिष्ठा क्रियते। तस्य देवतायाः स्वमूलमन्त्रेण जीवनीयं संपादयेत्; यद्रूपस्य नाम, तस्य प्रथमाक्षरं अपि स्थापयेत्। तत् द्वादशस्वरैः विभाग्य, अङ्गानि विन्यस्येत्; भगवन्, हृदयादीनि च, दशाक्षरमूलं च। यथा देवतायाम्, तथा देहे तत्त्वानि विन्यस्य, पद्ममण्डले गन्धादिभिः विष्णुं पूजयेत्। पूर्ववत्, आसनं तदङ्गोपेतं, पार्षदैः सह ध्यानयेत्; शुभं द्वादशारं चक्रं तदन्तः परिसंवत्सरं चिन्तयेत्। त्रिनाभिचक्रं द्वाभ्यां रश्मिभिः युक्तं, ततः पृष्ठदेशे तत्त्वादीनि विन्यस्येत्। सूर्यं रश्म्यग्रेषु द्वादशधा पूजयेत्; तत्र षोडशकलायुक्तं चन्द्रं चिन्तयेत्। श्रेष्ठाचार्यः नाभौ त्रिविधबलं चिन्तयेत्; द्वादशदलपद्मं तस्य मध्ये ध्यानयेत्। तस्य मध्ये आचार्यः पुरुषशक्तिं ध्यानयेत्, तां पूजयेत्, प्रतिमायां हरिं स्थापयेत्, तत्र देवतान् पूजयेत्। गन्धपुष्पादिभिः सम्यक्, अङ्गोपाङ्गैः सहितं, द्वादशाक्षरबीजैः केशवादीन् पूजयेत्। द्वादशारचक्रे, लोकपालादीन् क्रमशः पूजयेत्; ततः प्रतिमां गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत्, हे द्विज। पौरुषसूक्तेन श्रीसूक्तेन च पीठं पूजयेत्; आदौ मूलतः पञ्चधा वैश्णवाग्निं जनयेत्। वैश्णवमन्त्रैः हव्यं हुत्वा, शान्त्युदकविधिं कुर्यात्; तदुदकं प्रतिमाग्रे सिञ्च्य, ततोऽग्निप्रवेशनं कुर्यात्। दक्षिणतो वेदिम् आग्निं आनयेत्—‘हुतोऽग्निः’ इति; पूर्वं वेदिम् आग्निं आनयेत्—‘आगच्छामः’ इति। उत्तरतोऽपि—‘आगच्छामोऽग्ने’ इति मन्त्रेण; तत्र ‘त्वं ह्यग्ने अग्निरिति स्मृतः’ इति मन्त्रः पठ्यते। प्रत्येकवेद्यां पलाशदण्डान् सहस्राष्टकं समिधं दद्यात्; तथा तण्डुलादीन् धान्यानि वेदमन्त्रैः जुहुयात्। व्याहृतिभिः च मूलमन्त्रेण तिलमिश्रितं घृतं जुहुयात्; ततः त्रिस्वादुप्रकारेण शान्त्युत्सर्गं कुर्यात्। द्वादशमन्त्रैः पादनाभिहृद्ग्रीवान् स्पृशेत्; घृतदधिक्षीरैः हुत्वा, पश्चात् शिरः स्पृशेत्। शिरः, नाभिं, पादौ स्पृशित्वा, चत्वारः नद्यः स्थापयेत्—गङ्गां, यमुनां, गोदावरीं, ततो नामक्रमेण सरस्वतीम्। विष्णुगायत्र्या हुत्वा, पक्तोदनं गायत्र्या जुहुयात्, बलिं दद्यात्, उत्तरतो द्विजान् भोजयेत्। दिशां पालयितॄणां तृप्त्यर्थं गुरवे सुवर्णं गवां च दद्यात्; दिशां पालयितॄणां बलिं दत्त्वा रात्रौ जागरणं कुर्यात्। ‘ब्रह्मगीत’गानादिस्वरेण सर्वभागाः शुद्धीकृताः स्युः। भगवानुवाच—पीठप्रतिष्ठार्थं गर्भगृहं सप्तधा विभागयेत्; ब्रह्मभागे मूर्तिं स्थापयेत्। देवमानुषभूतभागेषु कदापि न स्थापयेत्; ब्रह्मभागस्य त्यागः किंचित् अपि वर्जनीयः। पीठं देवमानुषभागयोः यत्नेन स्थापयेत्; नपुंसकशिलायां रत्नन्यासं कुर्यात्। नारसिंहमन्त्रेण हविः हुत्वा, ततः रत्नानि, तण्डुलं, सूत्रं, त्रिमेतलानि, लोहादीनि, चन्दनादीनि च स्थापयेत्। पूर्वादिनवकुण्डेषु, इच्छया च मध्ये, स्थापयेत्; इन्द्रादिमन्त्रेण कुण्डं गुग्गुलुना छादयेत्। रत्नन्यासविधिं कृत्वा, आचार्यः कुशदर्भैः प्रतिमां सपार्षदां स्पृशेत्।