शृणु, दिव्यकथामिमां सनातनीं, यत्र सृष्टेः रहस्यं तथा देहस्थापनादिकं विशदं प्रकाश्यते। प्रथमं कर्मेन्द्रियाणि पञ्च प्रोच्यन्ते—पादौ, गुदं, हस्तौ, वाक्, उपस्थः पञ्चमः। एतेषां क्रियाशक्तयः सन्ति। ततो भूतेषु पञ्च, यानि स्थूलदेहस्य कारणानि—आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथ्वी च। एतेभ्यः सर्वाधारः स्थूलशरीरं सम्पद्यते। आत्मन्यपि प्राणतत्त्वं ‘भ’ इति वर्णरूपेण स्थापयेत्, बुद्धितत्त्वं तु ‘ब’ इत्यक्षरेण हृदि विद्वान् निवेशयेत्। तत्रैव अहंकारमयं ‘फ’ अक्षरं स्थापयेत्, चित्तमयं तु ‘प’ अक्षरं संकल्पात्समुत्थितं स्थापनीयम्। शिरसि ‘न’ अक्षरं, सूक्ष्मशब्दतत्त्वं स्थाप्यं; मुखप्रदेशे तु ‘ध’ इत्यक्षरं स्पर्शतत्त्वमयं स्थापयेत्। हृदि रूपतत्त्वमयं ‘द’ अक्षरं स्थापनीयम्; उदरप्रदेशे तु ‘थ’ अक्षरं रसनातत्त्वमयं स्थापयेत्। जङ्घयोः गन्धतत्त्वमयं ‘त’ अक्षरं स्थापयेत्; कर्णयोः ‘ण’ अक्षरं, त्वचि ‘ढ’ अक्षरं च स्थाप्यं। नेत्रयोः ‘ड’ अक्षरं, जिह्वायां ‘ठ’ अक्षरं, नासायां ‘ट’ अक्षरं, वाचि ‘ञ’ अक्षरं स्थापनीयम्। करयोः पाणितत्त्वमयं ‘झ’ अक्षरं, पादयोः ‘ज’ अक्षरं, गुदे ‘छ’ अक्षरं, उपस्थे ‘च’ अक्षरं स्थापयेत्। पादयोः पृथिवीतत्त्वमयं ‘ङ’ अक्षरं स्थाप्यं; उदरे ‘घ’ अक्षरं, हृदि अग्नितत्त्वमयं ‘ग’ अक्षरं निवेशयेत्। नासायां वायुतत्त्वमयं ‘ख’ अक्षरं स्थाप्यं, शिरसि आकाशतत्त्वमयं ‘क’ अक्षरं सदा स्थापनीयम्। हृदयं कमले सूर्यरूपं ‘य’ अक्षरं स्थाप्यं, तस्मात् हृदयात् द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः प्रवर्तन्ते। तत्रैव षोडशकलासंयुक्तं ‘म’ अक्षरं स्थापनीयम्; मध्ये अग्निवृत्तिं बिन्दुं चिन्तयेत् साधकः। तत्रैव देवश्रेष्ठः ‘ह’ अक्षरं प्रणवसंयुक्तं स्थापयेत्—‘ॐ आम्, परतत्त्वार्थे; आम्, पुरुषतत्त्वाय नमः’ इति। ‘ॐ वाम्, मनोनिवृत्त्यर्थे; विश्वतत्त्वाय नमः। ॐ वा, सर्वतत्त्वाय नमः।’ इति पञ्च शक्तयः प्रोक्ताः। तासां प्रथमं स्थितौ योज्यं, द्वितीयं उपवेशने, तृतीयं शयने, चतुर्थं पानकर्मणि। पञ्चमे दिने ग्रात्यर्चायाः पञ्चोपनिषदो स्मरन्ति; मध्ये ‘हुं’ अक्षरं स्थापयित्वा, मन्त्रात्मकं हरिं ध्यानयेत्। यत्र यत्र प्रतिमा स्थापनीया, तत्र मूलमन्त्रं स्थापयेत्—‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ इति मूलमन्त्रः। शिरसि, नासिकायां, ललाटे, ततो मुखे, कण्ठे, हृदि च क्रमशः केशवमुत्तमं स्थापयेत्। मुखे नारायणं, कण्ठे माधवम्, भुजयोः गोविन्दम्, हृदि विष्णुम् निवेशयेत्। पृष्ठे मधुसूदनं, उदरे वामनम्, कट्यां त्रिविक्रमम्, ऊरुषु श्रीधरं स्थापयेत्। दक्षिणे ऋषीकेशं, गुल्फे पद्मनाभम्, पादयोः दामोदरं स्थापयेत्—एते षडङ्गानि हृदयादारभ्य। एषा सामान्यविधिः आद्यरूपस्य कथिता, वा यं यं देवतास्थापनं कुर्यात्। तस्य तस्य देवताया मूलमन्त्रेण प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात्; यस्य रूपस्य नाम, तस्य प्रथमाक्षरं च। तद् द्वादशस्वरेण विभाग्य, अङ्गानि व्यवस्थापयेत्—हृदयादीनि च, दशाक्षरमूलं च। यथा देवतायां, तथा देहे तत्त्वानि विन्यस्य, कमलमण्डले गन्धादिभिः विष्णुं पूजयेत्। पूर्ववत्, आसनं तदङ्गपरिकरसंयुक्तं ध्यानयेत्; शुभद्वादशारं चक्रं तदुपरि चिन्तयेत्। त्रिनाभिचक्रं द्विदण्डयुक्तं, तद्दक्षिणे भागे मूलादिभूतानि विन्यस्येत्। रश्म्यग्रेषु द्वादशधा सूर्यं पूजयेत्; तत्र सोढशकलासंयुक्तं चन्द्रमपि चिन्तयेत्। नाभौ त्रैगुण्यबलं चिन्तयेत्, द्वादशदलपद्मं तस्य मध्ये ध्यानयेत्। तत्रैव मध्ये पूरुषशक्तिं चिन्तयित्वा पूजयेत्, प्रतिमायां हरिं स्थापयित्वा तत्र देवताः पूजयेत्। गन्धपुष्पादिभिः सम्यक्, अङ्गोपचारेण च, द्वादशबीजमन्त्रैः केशवादीन् पूजयेत्। द्वादशारचक्रे लोकपालादीन् क्रमशः पूजयेत्; ततः प्रतिमां गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत् द्विजोत्तम। पौरुषसूक्तेन च श्रीसूक्तेन च पीठं पूजयेत्; मूलात् क्रमशः वैष्णवमग्निं पञ्चधा उत्पादयेत्। तत्र वैष्णवमन्त्रैः हुत्वा, शान्त्युदकं विधाय, तद् मूर्त्यग्रे सिञ्चयित्वा, अग्निप्रणयनं कुर्यात्। दक्षिणाग्न्यां वह्निं समाहूय, ‘अग्निर्दत्तः’ इति वदेत्; पूर्वेण होमकुण्डात् वह्निं ‘अग्निं वहामः’ इति वदन् आनयेत्। उत्तरदिशि वह्निं ‘अग्निं वहामः’ इति मन्त्रेण आनयेत्; वह्निप्रणयने मन्त्रः—‘त्वमग्ने अग्निरित्युच्यसे’ इति। प्रत्येककुण्डे पलाशदण्डान् सहस्राष्टकं समिद्भिः जुहोति, तद्वत् तण्डुलादीन् धान्यानि च वैदिकमन्त्रैः जुहोति। व्याहृतिभिः च मूलमन्त्रेण तिलमिश्रितं घृतं जुहोति; ततः शान्त्युदकं तैः त्रिस्वादुभिः कारयेत्। द्वादशमन्त्रैः पादनाभिहृद्गलां स्पृशेत्; घृतदधिक्षीरैः हुत्वा ततः शीर्षं स्पृशेत्। एवं विधया विधिना, भगवतः प्रतिमायाः प्राणप्रतिष्ठादिकं कर्म सम्यगाचर्यते, यथोक्तं शास्त्रेषु।