अग्निपुराणम्

साध्यशक्तिभिः सह, भूतदेवताभिः इन्द्रियदेवताभिः च, तेषां सूक्ष्मरूपाणि कृत्वा, तानि क्रमशः विलयितव्यानि इति विद्वांसः आहुः। आकाशं मनसा संविन्यस्य, मनः अहंकारे लीनं कुर्यात्; अहंकारं महति तत्त्वे, ततः पुनः अव्यक्ते लीनं कुर्यात्। अव्यक्तं ज्ञानरूपं वासुदेवः उच्यते; सः, सृष्टिच्छया अव्यक्तमायां गृहीत्वा, भगवान् संकर्षणं शाब्दतत्त्वं सृजति। मायां क्षोभयित्वा, प्रभुः प्रद्युम्नं रूपतत्त्वं निर्ममे। अनिरुद्धं रसतत्त्वं, ब्रह्माणं गन्धरूपं च सृजति; अनिरुद्धः ब्रह्माणि रूपेण प्रथमं जलं सृजति। तत्र, पञ्चभूतैः सह हिरण्यगर्भं निर्ममे; तस्मिन् जीवः प्रविष्टः, शक्तिः आत्मनि लीनं जाता। जीवः प्राणेन सह 'क्रियावान्' इति कथ्यते; जीवः 'व्याहृति' इति नाम्ना, प्राणेषु अन्तरात्मा उच्यते। प्राणैः युक्ते बुद्धिः उत्पद्यते, सा अष्टधा रूपा; तस्मात् अहंकारः जायते, ततः मनः उत्पद्यते। तस्मात् पञ्चविषयाः, संकल्पादिभिः युक्ताः, उत्पन्नाः—शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः इति स्मृताः। ज्ञानशक्त्या तस्मात् इन्द्रियाणि निर्मितानि—त्वक्, श्रोत्रम्, घ्राणम्, चक्षुः, जिह्वा, बुद्धिः च इन्द्रियत्वेन। पादः, गुदः, हस्तः, वाक्, उपस्थः पञ्चमः—एते कर्मेन्द्रियाणि; अधुनाः पञ्चभूतानि शृणु। आकाशः, वायुः, अग्निः, जलम्, पृथिवी—एतेभ्यः स्थूलशरीरः, सर्वाधारः, उत्पाद्यते। प्राणतत्त्वं 'भ' इति अक्षररूपेण जीवसंबद्धं स्थापनीयम्; 'ब' इति अक्षरं हृदि बुद्धितत्त्वं स्थापनीयम्। तत्रापि 'फ' इति अहंकाररूपं स्थापनीयम्; मनस्तत्त्वं 'प' इति संकल्पोत्थं स्थापनीयम्। 'न' इति सूक्ष्मशब्दतत्त्वं शिरसि स्थापनीयम्; 'ध' इति स्पर्शरूपं मुखप्रदेशे स्थापनीयम्। 'द' इति रूपतत्त्वं हृदि स्थापनीयम्; 'थ' इति रसतत्त्वं उदरप्रदेशे स्थापनीयम्। 'त' इति गन्धतत्त्वं उरूषु स्थापनीयम्; 'ण' इति कर्णयोः, 'ढ' इति त्वचि स्थापनीयम्। 'ड' इति नेत्रयोः, 'ठ' इति जिह्वायाम्; 'ट' इति नासिकायाम्, 'ञ' इति वाचि स्थापनीयम्। 'झ' इति हस्तेषु, 'ज' इति पादयोः, 'छ' इति गुदे, 'च' इति उपस्थे स्थापनीयम्। पृथिवीतत्त्वं 'ङ' इति पादयोः, 'घ' इति उदरे, 'ग' इति अग्नितत्त्वं हृदि स्थापनीयम्। 'ख' इति वायुतत्त्वं नासिकायाम्; 'क' इति आकाशतत्त्वं शिरसि स्थापनीयम्। 'य' इति सूर्यदेवतां हृदयकमले स्थापनीयम्; तस्मात् हृदयात् बहिः द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः प्रवर्तन्ते। तत्र 'म' इति षोडशकलासंयुक्तं स्थापनीयम्; तस्य मध्ये साधकः बिन्दुं, अग्निचक्रं, चिन्तयेत्। तत्र, उत्तमदेवः 'ह' इति अक्षरं पवित्राक्षरेण सह स्थापयेत्; 'ॐ आँ, परमात्मतत्त्वाय; आँ, पुरुषतत्त्वाय नमः' इति। 'ॐ वाँ, मनोनिवृत्तितत्त्वाय; विश्वतत्त्वाय नमः। ॐ वा, सर्वतत्त्वाय नमः' इति पञ्चशक्त्यः कथ्यन्ते। प्रथमं स्थाने स्थापनीयम्, द्वितीयं उपवेशने, तृतीयं शयनकर्मणि, चतुर्थं पानकर्मणि। पञ्चमे दिने ग्रत्यर्चायाः पञ्चोपनिषदः स्मरणीयाः; 'हुङ्' अक्षरं मध्ये स्थापयित्वा, हरिं मन्त्ररूपं ध्यानयेत्। यत्र यत्र प्रतिमा स्थाप्यते, मूलमन्त्रं तत्र स्थापयेत्—'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय' इति मूलम्। शिरसि, नासिकायाम्, ललाटे, मुखे, कण्ठे, हृदि च क्रमशः केशवः शिरसि स्थापनीयः। नारायणः मुखे, माधवः कण्ठे, गोविन्दः उभयबाहुषु, विष्णुः हृदि स्थापनीयः। मधुसूदनः पृष्ठे, वामनः उदरे, त्रिविक्रमः कटिप्रदेशे, श्रीधरः उरुषु स्थापनीयः। हृषीकेशः दक्षिणपार्श्वे, पद्मनाभः गुल्फे, दामोदरः पादयोः—एतेषु षडङ्गानि हृदयाद्युपक्रमे स्थापनीयानि। एष सामान्यः विधिः आदिप्रतिमायाः, उत्तम; अथवा यः यः देवतास्थापनं क्रियते। तस्य देवतायाः स्वमूलमन्त्रेण प्राणप्रतिष्ठा क्रियेत; यः यः रूपस्य नाम, तस्य प्रथमाक्षरम् अपि। तत् द्वादशस्वरैः विभाज्य, अङ्गानि विन्यस्य, देवदेव, हृदयादीनि, दशाक्षरमूलं च। यथा देवतायाम्, तथा शरीरे तत्त्वानि विन्यस्य; कमलचक्रे विष्णुं गन्धादिभिः पूजयेत्। पूर्ववत् आसनं, अङ्गानि, पार्षदांश्च ध्यानयेत्; शुभं द्वादशारं चक्रं तस्य परितः चिन्तयेत्। त्रिनाभिचक्रं द्विपरिघं, अरेण युक्तं; पश्चाद् भागे आदितत्त्वादीनि विद्वान् स्थापयेत्। रश्म्यग्रेषु द्वादशधा सूर्यं पूजयेत्; तत्र सोमं षोडशकलासंयुक्तं चिन्तयेत्। उत्तमाचार्यः नाभौ त्रिविधं बलं चिन्तयेत्; द्वादशदलकमलं तस्य मध्ये ध्यानयेत्।