अग्निपुराणम्

एवं विधिना, यत्र यत्र पिण्डिका आरम्भे च हरादिभिः सह समत्वेन सर्वं कर्तव्यं, देवतायाः जागरणकाले सौपर्णसुक्तं पाठनीयम्। उत्थापनं "उत्तिष्ठ" इति शब्देन कर्तव्यं, शय्यायाः आवरणं चोद्धर्तव्यम्। शय्यायाम् श्रीसूक्तेन विष्णोः विभागः कार्यः। "अतो देव" सूक्तेन पिण्डिकायाम् नमस्कारः कर्तव्यः, तथा शय्यायाम् श्रीसूक्तेन विष्णोः विभागः पुनः कर्तव्यः। सिंहः, वृषभः, सर्पः, व्यजनम्, कुम्भः, वैजयन्तध्वजः, ढक्कः, दीपः—एते अष्टौ शुभवस्तूनि। अश्वस्य पादयोः अश्वसूक्तेन प्रदर्शयेत्, "त्रिपाद्" इति उच्चार्य। अग्निपात्रं, आवरणम्, पात्रम्, अम्बिका, स्रुवा च दातव्यम्। मुसलम्, उखाः, शिलाः, झाडूः, तथा भोजनपात्राणि गृहवस्तूनि च दातव्यानि। शिरसि "निद्रा" नाम घटः वस्त्ररत्नैः भूषितः, तस्य मध्ये अन्नखण्डानि पूरयेत्; एष स्नानकर्म स्मृतम्। भगवान् उवाच—हरेः आवाहनप्रक्रिया "अधिवासन" इति कथ्यते। आत्मानं सर्वज्ञं सर्वव्यापिनं परमपुरुषं ध्यायेत्। ओंकारेण, चैतन्यशक्तिम् आत्मनिष्ठाम्, अद्वैतभावं स्थापयित्वा, तां सर्वव्यापिन्यात्मनि लयं करोतु। भूमिं वायुनैव संयोज्य, अग्निबीजेन प्रज्वालयेत्; अग्निं वायुनैव लयं, वायुः आकाशे नियोज्यः। साध्यशक्तिभिः, भूतेंद्रियाधिष्ठातृदेवताभिः, सूक्ष्मरूपाणि कृत्वा, क्रमशः तान् लयं युक्तः पण्डितः। आकाशं मनसा लयं, मनः अहंकारे, अहंकारः महत्तत्त्वे, तदपि अव्यक्ते लयं कर्तव्यं। अव्यक्तं ज्ञानरूपं "वासुदेव" इति, सः अव्यक्तमायाम् सृजनकामनया गृहीत्वा, भगवान् संकर्षणं शब्दरूपं सृजति, ततो मायाम् सञ्चालयन् प्रद्युम्नं ज्योतिर्मयम् सृजति। अनिरुद्धं रसस्वरूपं, ब्रह्माणं गन्धरूपं च सृजति; अनिरुद्धः ब्रह्मा रूपेण प्रथमं जलं सृजति। तत्र, पंचभूतैः सह हिरण्यगर्भं सृजति; यदा जीवः तत्र प्रविशति, शक्तिः आत्मनि लयं गच्छति। प्राणः जीवेन संयुक्तः "क्रियावान्" इति; जीवः "व्याहृति" नाम्ना प्राणेषु आन्तरात्मा स्मृतः। प्राणैर्युक्तः बुद्धिः उत्पद्यते, या अष्टमूर्तिः; तस्मात् अहंकारः, तस्मात् मनः च जायते। पञ्चविषयाः, संकल्पाद्युक्ताः, उत्पन्नाः—शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः इति स्मृताः। ज्ञानशक्त्या इन्द्रियाणि तस्माद् सृजितानि—त्वक्, श्रोत्रम्, घ्राणम्, चक्षुः, जिह्वा, बुद्धिः च। पादः, गुदः, हस्तः, वाक्, जननं च—एते कर्मेन्द्रियाणि; पंचभूतानि शृणु। आकाशः, वायुः, अग्निः, जलम्, पृथ्वी—एतेषु स्थूलशरीरं सर्वाधारं सृज्यते। प्राणतत्त्वं "भ" अक्षरं जीवसंयुक्तं स्थापयेत्; "ब" अक्षरं बुद्धितत्त्वं हृदि स्थापयेत्। "फ" अक्षरं अहंकाररूपं तत्र स्थापयेत्; "प" अक्षरं मनस्तत्त्वं संकल्पोत्पन्नं स्थापयेत्। "न" अक्षरं सूक्ष्मशब्दतत्त्वं शिरसि स्थापयेत्; "ध" अक्षरं स्पर्शरूपं मुखप्रदेशे स्थापयेत्। "द" अक्षरं रूपतत्त्वं हृदि स्थापयेत्; "थ" अक्षरं रसतत्त्वं उदरप्रदेशे स्थापयेत्। "त" अक्षरं गन्धतत्त्वं उरूषु स्थापयेत्; "ण" श्रोत्रे, "ढ" त्वचि स्थापयेत्। "ड" अक्षरं नेत्रयोः, "ठ" जिह्वायाम्, "ट" घ्राणे, "ञ" वाचि स्थापयेत्। "झ" अक्षरं हस्तयोः, "ज" पादयोः, "छ" गुदे, "च" जनन्यां स्थापयेत्। "ङ" अक्षरं पृथ्वीतत्त्वं पादयोः स्थापयेत्; "घ" उदरे, "ग" अग्नितत्त्वं हृदि स्थापयेत्। "ख" वायुतत्त्वं घ्राणे स्थापयेत्; "क" आकाशतत्त्वं शिरसि सदा स्थापयेत्। "य" अक्षरं सूर्यदेवता हृदयकमले स्थापयेत्; तस्मात् हृदयात् सप्ततिसहस्रनाड्यः उत्पद्यन्ते। "म" अक्षरं षोडशभागयुक्तं तत्र स्थापयेत्; तस्य मध्ये साधकः बिन्दुं अग्निवृत्तिं चिन्तयेत्। तत्र, देवश्रेष्ठः "ह" अक्षरं मन्त्रेण स्थापयेत्—"ॐ आं परमात्मतत्त्वाय; आं पुरुषतत्त्वाय नमः"। "ॐ वां मनोलयतत्त्वाय; विश्वतत्त्वाय नमः। ॐ वा सर्वतत्त्वाय नमः"—एवं पञ्चशक्त्यः कथ्यन्ते। प्रथमं स्थाने स्थापनीयम्, द्वितीयं आसने, तृतीयं शय्यायाम्, चतुर्थं पानक्रियायाम्। ग्रत्यर्चायाः पञ्चमे दिवसे पञ्चोपनिषदः स्मरणीयाः; मध्ये "हुं" अक्षरं स्थापयेत्, हरिं मन्त्रात्मकं ध्यायेत्। यत्र यत्र प्रतिमा स्थापनीय, तत्र मूलमन्त्रम् स्थापयेत्—"ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" इति मूलम्। शिरसि, नासिकायाम्, ललाटे, मुखे, कण्ठे, हृदि क्रमशः—शिरसि केशवम् स्थापयेत्। मुखे नारायणम्, कण्ठे माधवम्, उभयभुजयोः गोविन्दम्, हृदि विष्णुम् स्थापयेत्। एवं विधिना, श्रद्धया, विधिपूर्वकं, परमात्मनः अधिवासनं सम्पूर्णं भवति।