अग्निपुराणम्

ततः गुरुः शुभासनं दृष्ट्वा "अग्निर्ज्योतिः" इति वचनेन दृष्टिं दत्त्वा, श्वेतपुष्पाणि, सर्पिस्, श्वेतरजःसर्षपाणि च समर्पयेत्। देवस्य शिरसि दूर्वाग्रं कुशाग्रं च स्थापयित्वा, "मधुवात" इति मन्त्रेण नेत्रयोः लेपनं कुर्यात्। हिरण्यगर्भमन्त्रेण "इमं मे" इति जप्य, ततो घृतलेपनं, पुनः जप्य, घृतलेपनं च कुर्यात्। मसूरचूर्णेन मर्दनं कृत्वा "अतो देवे" इति जप्य, तीर्थोदकस्योष्णेन स्नानं कुर्यात्; स्नानार्थं रत्नोदकेन "पवमानि" इति मन्त्रेण स्नानं विधायेत्। "द्रुपदादि" इति मन्त्रेण लेपनं कृत्वा, "आपो हिष्ठ" इति जप्य, जलवृष्टिं कुर्यात्; स्नानाय नदीतीर्थोदकं रत्नोदकेन "पवमानि" मन्त्रेण प्रयोजयेत्। चन्दनं पवित्रमृत्तिकापात्रं च गृहीत्वा समुद्रं गच्छेत्; गायत्रीमन्त्रेण स्नानं कृत्वा, "शन्नो देविः" इति जप्य, उष्णोदकं प्रयोजयेत्। परमेश्वरस्य स्नानं पञ्चमृत्तिका "हिरण्य" इति मन्त्रेण, रेतः "इमं मे" इति मन्त्रेण, चर्मपात्रेण वा कुर्यात्। "तद्धिष्णोर" इति मन्त्रेण ओषधिस्नानं, "था ओषधि" इति मन्त्रेण जलस्नानं च विधायेत्; पञ्चगव्येन "यज्ञायज्ञ" इति मन्त्रेण स्नानं कुर्यात्। "पयः पृथिव्यां" इति मन्त्रेण फलपादपजलस्नानं, "विश्वतश्चक्षुः" इति मन्त्रेण पूर्वपात्रेण स्नानं कुर्यात्। "सोमं राजानम्" इति मन्त्रेण विष्णुं दक्षिणे स्नापयेत्; "हंसः शुचिः" इति मन्त्रेण हरिं पश्चिमे अभिषेकं कुर्यात्। "मूर्धानन्दिवम्" इति मन्त्रेण धात्रीमांसी समर्पयेत्; "मानस्तोक" इति मन्त्रेण गन्धद्रव्याणि "गन्धद्वारे" इति जप्य समर्पयेत्। "इदमापेति" इति मन्त्रेण एकोनाशीतिपात्राणि योजयेत्; "एह्येहि भगवन् विष्णो" इति विष्णुं लोकहितं आह्वयेत्। "एष यज्ञशेषः" इति वासुदेवाय नमः कृत्वा, भगवतः आह्वानं समाप्त्य, शुभसूत्रविमोचनं कुर्यात्। "मुंचामि त्वेति" इति मन्त्रेण आचार्यं अपि विमोचयेत्; सुवर्णजलं पादप्रक्षालनाय समर्प्य, "अतो देवे" इति मन्त्रेण अर्घ्यं दद्यात्। "मधुवाता" इति मन्त्रेण मधुपर्कं समर्प्य, "मयि गृहमामि" इति जप्य आचामनं कुर्यात्; दूर्वा अक्षतं च "अक्षन्नमीमदन्तेति" इति मन्त्रेण दद्यात्। "गन्धवतीति" इति मन्त्रेण स्तम्भासनं विधाय, "उन्नयामिति" इति मन्त्रेण माल्यं च, शुभसूत्रं विष्णवे समर्पयेत्। "बृहस्पते" इति मन्त्रेण वस्त्रयुग्मं दद्यात्; "वेदाहम्" इति मन्त्रेण उत्तरीयम्, "महाव्रत" इति मन्त्रेण सर्वपुष्पाणि ओषधयः च समर्पयेत्। "धूरासिति" इति मन्त्रेण धूपं दद्यात्; "विभ्राट्" इति स्तोत्रेण अञ्जनं योजयेत्; "युञ्जन्ति" इति तिलकं, "दीर्घायुष्ट्वे" इति माल्यं च समर्पयेत्। "इन्द्रच्छत्र" इति मन्त्रेण छत्रं दद्यात्; "विराजतः" इति दर्पणं, "विकर्णेन" इति व्यजनं, "रथन्तर" इति आभरणानि समर्पयेत्। "मुंचामि त्वेति" इति मन्त्रेण वायुदेवतासहितं व्यजनं पुष्पाणि च दद्यात्; वेदसूक्तैः पुरुषसूक्तेन हरिं स्तुवीत्। एतद् सर्वं पिण्डिकायाम् एव, प्रारम्भे हरादिभिः समानं कर्तव्यं; देवोत्थाने सौपर्णसूक्तं जप्येत्। "उत्तिष्ठ" इति शब्देन उत्थापनं, शय्याच्छादनं च उत्तोल्य, शय्यायां श्रीसूक्तेन विष्णोः विभागं कुर्यात्। "अतो देव" इति स्तोत्रेण पिण्डिकायाम् नमस्कारं, शय्यायां श्रीसूक्तेन विष्णोः विभागं कुर्यात्। सिंहः, वृषभः, सर्पः, व्यजनं, कुम्भः, वैजयन्तध्वजः, डुण्डुभिः, दीपः—एते अष्टौ शुभद्रव्याणि। अश्वसूक्तेन अश्वं पादयोः "त्रिपाद्" इति मन्त्रेण दर्शयेत्; अग्निपात्रं, पिधानं, पात्रं, अम्बिका, स्रुवं च दद्यात्। मुसलं, उलूकलं, शिलां, शौचं, भाण्डानि, गृहसाधनानि च दद्यात्। शिरसि "निद्रा" नाम कुम्भः वस्त्ररत्नैः भूषितः, अन्नखण्डैः पूरितः स्थाप्यते; एष स्नानविधिः स्मृतः। अथ भगवान् उवाच—हरेः उपस्थितिकरणं "अधिवासना" इति कथ्यते। आत्मानं सर्वज्ञं सर्वव्यापिनं परमपुरुषं चिन्तयेत्। ओंकारेण, स्वसंविद् शक्तिं एकीकृत्य, आत्मन्यद्वैतं स्थापयित्वा, सर्वव्यापिन्यात्मनि तां लयं योजयेत्। पृथिवीं वायुनैव संयोज्य, अग्निबीजेन प्रज्वाल्य, अग्निं वायौ लयं कृत्वा, वायुः आकाशे लयं योजयेत्। साध्यशक्तिभिः, भूतेंद्रियाधिपैः सह, सूक्ष्मरूपाणि कृत्वा, क्रमशः तान् लयं योजयेत्। आकाशं मनसा लयं कृत्वा, मनः अहंकारे, अहंकारं महति, तं पुनः अव्यक्ते लयं योजयेत्। अव्यक्तं ज्ञानरूपं "वासुदेवः" इति कथ्यते; सः अव्यक्तमायां सृष्टिच्छया गृहीत्वा— सः भगवान् सङ्कर्षणं शब्दरूपं सृज्य, मायां सञ्चालय्य प्रद्युम्नं ज्योतिर्मयं सृजति। अनिरुद्धं रसात्मकं, ब्रह्माणं गन्धरूपं च सृजति; अनिरुद्धः ब्रह्मा रूपेण प्रथमं जलं सृजति। तस्मिन् पञ्चभूतैः सह हिरण्याण्डं सृजति; आत्मा तत्र प्रविष्टः, शक्ति आत्मनि लयं योजयेत्। प्राणः आत्मना संयुक्तः "क्रियावान्" इति कथ्यते; आत्मा "व्याहृति" इति प्राणेषु आन्तरः इति स्मृतः। प्राणयुक्तः बुद्धिः उद्भवति, या अष्टमूर्तिः; तस्मात् अहंकारः, तस्मात् मनः उत्पद्यते। पञ्चविषयाः—संकल्पाद्युक्ताः—शब्दः, स्पर्शः, रूपः, रसः, गन्धः इति स्मृताः। ज्ञानशक्त्या तस्माद् इन्द्रियाणि सृज्यन्ते—त्वक्, श्रोत्रं, घ्राणं, नेत्रं, जिह्वा, बुद्धिः च इन्द्रियत्वेन सृज्यन्ते। एवं विधिना भगवत्पूजनविधिः, अधिवासनाविधिः च, शास्त्रानुसारं पूजकस्य श्रद्धया, मन्त्रैः, द्रव्यैः, विधिभिः च सम्पन्नः।