अग्निपुराणम्

पूर्वदिशि सुवासितपुष्पपूर्णं दीपार्चनाभ्यञ्जनपात्रं स्थापयेत्। तत्र मुरा, मांसी, आमलकी, सहदेवी, निशादिका च, षष्टिदीपांश्च, अष्टदीपांश्च दीपार्चनाय सम्यक् विन्यस्यन्ति। सुवर्णपात्रे शङ्खचक्रश्रीवत्सवज्रपद्मादीनि, विविधवर्णसंपन्नानि पुष्पाणि च, सम्यक् स्थापयेत्। भगवानुवाच—पूर्वदिशि आचार्यः अग्निकुण्डं वैष्णवाग्निं च स्थापयेत्। ततः गायत्र्याः शताष्टकहविर्दाने कृत्वा, यथाविधि कलशान् प्रोक्षयेत्। शिल्पशालायां प्रोक्षणं कृत्वा, तदा शिल्पिनः प्रवर्तन्ते। मङ्गलध्वनिभिः दक्षिणहस्ते रक्षासूत्रं बध्नीयात्। विष्णवे ‘शिपिविष्ट’ मन्त्रं जपन्, ऊर्णासूत्रसर्षपैः, कौशेयवस्त्रेण च, आचार्यः रक्षासूत्रं निर्माति। प्रतिमां मण्डपे सम्यग्वस्त्राभरणैः भूषितां स्थाप्य, पूजां कृत्वा, स्तुवीत—"देवाधिदेव! विश्वकर्मणा निर्मित त्वां नमामि।" "विश्वस्य धारक! सर्वशक्तिप्रदाता! पुनःपुनस्त्वां नमामि। त्वयि, हे भगवन्, निर्मलनारायणं पूजयामि।" "त्वं सदा निर्मलः, समृद्धियुक्तश्च भव।" इति प्रतिमां सम्बोध्य, तां स्नानमण्डपं नयेत्। ततः शिल्पिनः दानैः तुष्ट्वा, आचार्याय गावां दानं कारयेत्। "देव सुन्दर" इति मन्त्रेण नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्। "अग्निर्ज्योतिः" इति वदन्, शुभासने दृष्टिप्रदानं कुर्यात्; श्वेतपुष्पं, घृतं, श्वेतसर्षपांश्च निवेदयेत्। आचार्यः दूर्वां कुशाग्रं च देवस्य शिरसि स्थापयेत्; "मधुवात" इति मन्त्रेण नेत्राभ्यञ्जनं कुर्यात्। "हिरण्यगर्भ" मन्त्रेण "इमं मे" इति जपित्वा, घृताभ्यञ्जनं कुर्यात्; पुनः जप्य, घृताभ्यञ्जनं कुर्यात्। "अतो देवे" इति मन्त्रेण मसूरचूर्णेन मर्दनं कृत्वा, तीर्थोदकेन स्नापयेत्; स्नानाय "पवमानि" मन्त्रेण रत्नोदकं प्रयुञ्जीत। "द्रुपदादि" इति अभ्यञ्जनं कृत्वा, "आपो हिष्ठ" इति जलाभिषेकं कुर्यात्; स्नानाय नदीतीर्थोदकैः, "पवमानि" मन्त्रेण रत्नोदकैः स्नापयेत्। चन्दनं पवित्रमृद्भाण्डं च गृहीत्वा, सागरं गच्छेत्; गायत्र्या मन्त्रेण, "शन्नो देवीं" इति जपित्वा, उष्णोदकेन स्नापयेत्। "हिरण्य" मन्त्रेण पञ्चमृद्भिः परमेश्वरं स्नापयेत्; "इमं मे" इति मन्त्रेण वालुकया, वल्मीकमृद्भाण्डेन च स्नापयेत्। "तद्धिष्णोरिति" मन्त्रेण औषधिभिः जलैः स्नापयेत्, "था औषधयः" इति जप्य; पञ्चगव्येन "यज्ञायज्ञ" मन्त्रेण स्नापयेत्। "पयः पृथिव्यां" इति मन्त्रेण फलवृक्षोदकैः स्नापयेत्; "विश्वतश्चक्षुः" मन्त्रेण पूर्वकुम्भोदकं प्रयुञ्जीत्। "सोमं राजानम्" इति मन्त्रेण दक्षिणे विष्णुं स्नापयेत्; "हंसः शुचिः" इति मन्त्रेण पश्चिमे हरिं अभ्यञ्जयेत्। "मूर्धानन्दिवम्" मन्त्रेण धात्रीमांसी निवेदयेत्; "मानस्तोक" मन्त्रेण गन्धं, "गन्धद्वारे" इति जप्य, सुगन्धीनि समर्पयेत्। "इदमापेति" इति मन्त्रेण एकोनाशीत्येकविंशतिसूक्तैः कुम्भान् प्रयुञ्जीत्; "एह्येहि भगवन् विष्णो" इति विष्णुं आहूय, "एतत् यज्ञभागं गृहाण" इति वासुदेवाय नमः कृत्वा, भगवत्संमेलनं समाप्य, रक्षासूत्रमपनयेत्। "मुंचामि त्वेति" इति मन्त्रेण आचार्यं अपि विमोचयेत्। सुवर्णोदकं पादप्रक्षालनाय समर्पयेत्, ततः "अतो देवे" इति जप्य, अर्घ्यं दद्यात्। "मधुवात" इति मन्त्रेण मधुपर्कं निवेद्य, "मयि गृह्मामि" इति आचम्य, दूर्वाक्षतान् "अक्षन्नमीमदन्तेति" इति मन्त्रेण समर्पयेत्। "गन्धवतीति" इति मन्त्रेण कुसुममण्डपेन आसनं विधाय, "उन्नयामीति" इति माल्यं, पवित्रं च विष्णवे समर्पयेत्। "बृहस्पते" इति मन्त्रेण युग्मवस्त्रं, "वेदाहम्" इति उपवस्त्रं दद्यात्; "महाव्रत" मन्त्रेण सर्वपुष्पाणि, ओषधयश्च समर्पयेत्। "धूरसिति" इति मन्त्रेण धूपं, "विभ्राट्" सूक्तेन अञ्जनं, "युञ्जन्तीति" इति तिलकं, "दीर्घायुष्ट्वे" इति माल्यं समर्पयेत्। "इन्द्रछत्र" इति मन्त्रेण छत्रं, "विराजतः" इति दर्पणं, "विकर्णेन" इति व्यजनं, "रथन्तर" इति आभरणानि समर्पयेत्। "मुंचामि त्वेति" इति मन्त्रेण वायुदेवतासहितं व्यजनं, पुष्पाणि च समर्पयेत्; वेदसूक्तैः पुरुषसूक्तेन हरिं स्तुवीत्। एष सर्वः विधानः पिण्डिकायां च, हरादिषु च प्रारम्भे समं कर्तव्यः। देवोत्थापने सौपर्णसूक्तं पठेत्। "उत्तिष्ठ" इति वदन्, शय्याच्छादनं चोद्धृत्य, शय्यायाम् श्रीसूक्तेन विष्णोः विभागं कुर्यात्। "अतो देव" इति सूक्तेन पिण्डिकायां प्रनामं कुर्यात्, शय्यायाम् श्रीसूक्तेन विष्णोः विभागं कुर्यात्। सिंहः, वृषभः, सर्पः, व्यजनं, कुम्भः, वैजयन्तध्वजः, दुन्दुभिः, दीपः—एते अष्टमङ्गलानि। अश्वसूक्तेन अश्वं पादयोः दर्शयेत्, "त्रिपाद्" इति जप्य; अग्निकुण्डं, पिधनं, पात्रं, अम्बिकां, स्रुचं च स्थापयेत्। मुसलं, उपलां, शिलां, मार्जनीं, भोजनपात्राणि, गृहोपकरणानि च दद्यात्। शिरसि "निद्रा" इति घटं, वस्त्ररत्नविभूषितं, अन्नखण्डैः पूरितं स्थापयेत्; एष स्नानविधिः स्मृतः। भगवानुवाच—हरेः अधिवेशनविधिः "अधिवासना" इति कथ्यते। आत्मानं सर्वज्ञं सर्वव्यापिनं पुरुषोत्तमं ध्यात्वा, ओंकारेण स्वचेतनशक्तिं एकीकृत्य, आत्मनोनित्यमद्वैतं स्थापयित्वा, तां सर्वव्यापिनि स्वात्मनि लयं नयेत्। पृथिवीं वायुना संयोज्य, अग्निबीजेन दीप्तिं कुर्यात्; अग्निं वायौ लयं नीत्वा, वायुमाकाशे प्रवेशयेत्। एवं कृत्यक्रमेण, श्रद्धया, यथाविधि, भगवतः पूजनं, प्रतिष्ठां च आचार्यः सम्यगाचरति।