अग्निपुराणम्

सर्वे देवकार्ये विधिपूर्वकं आरम्भे, पूर्वेणैव उत्तरेण च प्राचीदिशि सहदेवी, महादेवी, बलाः, व्याघ्नीचिह्निता च स्थाप्याः; तत्रैव शुभद्रव्यानि अन्यानि च स्थापनीयानि। ततः, उष्णिकस्थलेभ्यः सप्तभ्यः स्थलेभ्यः च पृथिवी संग्रहीतव्या, अन्यत्र पात्रे जन्हवीतोयेन सह वालुकाः स्थाप्याः। पुनः वराहदन्तात्, वृषणाण्डात्, गजशुण्डात्, कमलमूलात्, कुशमूलात् च पृथिवी संग्रहीतव्या। तीर्थगिरिभ्यः भूमिः अन्यत्र स्थाप्याः; नागकेशरपुष्पाणि, काश्मीरं च अन्यत्र पात्रे स्थापनीयम्। अन्ये च सुगन्धद्रव्याणि—चन्दनं, नागरं, कर्पूरं, पुष्पाणि—तथा बिल्ल, प्रवाल, मुक्ताफल, स्फटिक, वज्रं च स्थापनीयम्। सर्वाणि एतानि एकत्र सम्यक् स्थाप्य, तत्रैव समर्प्य, अन्यत्र नद्यः, सरांसि, तडागजलानि स्थापनीयानि। शालायां एकोनाशीत्यंशभागयुक्तायां, धान्यपूर्णानि, सुगन्धितजलपूर्णानि पात्राणि स्थापनीयानि; श्रीसूक्तेन तानि अभिषेकनीयानि। पूर्वदिशि यवः, श्वेतसर्षपः, सुगन्धिः, कुशाग्रः, अक्षतं, फलपुष्पाणि पूजायै स्थापनीयानि। दक्षिणदिशि पादप्रक्षालनाय कमलं, कृष्णलता, दूर्वा, विष्णुपर्णी, कुशः, तथा मधुपर्कः स्थाप्यः। उत्तरदिशि कक्कोलः, लवङ्गः, शुभजातिफलः, आचमनाय दूर्वा, अग्न्यर्थं अक्षतं च स्थाप्यः। ईशानदिशि दीपप्रदाय पात्रं, सुगन्धिपुष्पपूर्णं च स्थाप्यं। मुरा, मांसी, आमलकं, सहदेवी, निशादिका, षष्टिदीपाः, अष्टदीपप्रदाय पात्राणि च स्थाप्यन्ते। शङ्खं, चक्रं, श्रीवत्सं, वज्रं, कमलं च सुवर्णपात्रे विविधवर्णपुष्पैः सह स्थाप्यं। भगवान् उवाच—ईशानदिशि आचार्यः अग्निकुण्डं, वैष्णवाग्निं च स्थापयेत्; गायत्र्या शताष्टकहुतिं विधाय, पात्राणि विधिनाऽभिषिंचेत्। कार्यशालायां अभिषेकं कृत्वा, शिल्पिनः कार्यं आरभन्ते; शुभशब्दैः दक्षिणहस्ते रक्षासूत्रं बध्नीयात्। विष्णवे 'शिपिविष्ट' मन्त्रेण, ऊनसूत्रेण, सर्षपैः, पटवस्त्रेण च आचार्यः रक्षासूत्रं सम्यक् स्थापयेत्। प्रतिमा शालायां वस्त्रैः भूषिता पूजिता च स्थाप्येत्; तत्र स्तुतिः—"देवेश्वर, ते नमः, विश्वकर्मणा निर्मिताय" इति। "विश्वधारिण, सर्वशक्तिमन्, पुनः पुनः नमः; त्वयि नारायणं पूजयामि, निर्मलं" इति। "सदा कार्यदोषरहितः, सौभाग्ययुक्तः भव" इत्युक्त्वा, प्रतिमां स्नानमण्डपं नयेत्। शिल्पिनः दानैः तुष्टाः कर्तव्याः, आचार्याय गोदानं दातव्यं; "देव, सुंदर" इति मन्त्रेण नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्। "अग्निः ज्योतिः" इत्युक्त्वा शुभासनं दृष्टिं दद्यात्; ततः श्वेतपुष्पं, घृतं, श्वेतसर्षपं समर्पयेत्। दूर्वा, कुशाग्रं देवशिरसि स्थाप्य, "मधुवात" मन्त्रेण नेत्रे अभिषिंचेत्। हिरण्यगर्भमन्त्रेण "इमं मे" इत्युक्त्वा घृताभिषेकं कुर्यात्; पुनः मन्त्रपाठेन घृताभिषेकं पुनः कुर्यात्। "अतो देव" इत्युक्त्वा मसूरचूर्णेन मर्दनं कृत्वा, तीर्थोदकेन शीतोष्णेन स्नानं कुर्यात्; "पवमानि" मन्त्रेण रत्नोदकेन स्नानं विधाय। "द्रुपदादि" मन्त्रेण अभिषेकं, "आपो हिष्ठ" मन्त्रेण जलसिञ्चनं कुर्यात्; स्नाने नदीतीर्थजलानि, "पवमानि" मन्त्रेण रत्नोदकानि उपयोज्य। समुद्रं गत्वा, चन्दनं, तीर्थभूमिपात्रं च गृहीत्वा, गायत्रीमन्त्रेण, "शन्नो देविः" इत्युक्त्वा स्नानं कुर्यात्। परमेश्वरं पञ्चभूमिभिः "हिरण्य" मन्त्रेण स्नानं, वालुकाभिः "इमं मे" मन्त्रेण, उष्णिकस्थलपात्रेण च स्नानं कुर्यात्। "तद्धिष्णोर्" इत्युक्त्वा औषधिस्नानं, "था औषधि" मन्त्रेण जलस्नानं, पञ्चगव्येन "यज्ञायज्ञ" मन्त्रेण स्नानं विधाय। "पयः पृथिव्याम्" मन्त्रेण फलवृक्षजलस्नानं, "विश्वतश्चक्षुः" मन्त्रेण पूर्वपात्रस्नानं कुर्यात्। "सोमं राजानम्" मन्त्रेण विष्णुं दक्षिणे स्नानं, "हंसः शुचिः" मन्त्रेण पश्चिमे हरिं अभिषिंचेत्। "मूर्धानन्दिवम्" मन्त्रेण धात्री, मांसी समर्पयेत्; "मानस्तोक" मन्त्रेण सुगन्धिद्रव्याणि "गन्धद्वारे" मन्त्रेण समर्पयेत्। "इदमापेति" मन्त्रेण एकोनाशीत्यंशपात्राणि उपयोज्य, "एह्येहि भगवन् विष्णो" इत्युक्त्वा, "विश्वहिते" विष्णवे आह्वानं कुर्यात्। "इदं भागं गृहाण वासुदेव" इत्युक्त्वा, भगवान् आह्वान्य, शुभसूत्रविमोचनं विधाय। "मुंचामि त्वेति" मन्त्रेण आचार्यं अपि विमोचयेत्; सुवर्णोदकं पादप्रक्षालनाय, "अतो देव" मन्त्रेण अर्घ्यं दद्यात्। "मधुवाता" मन्त्रेण मधुपर्कं दद्यात्, "मयि गृहमामि" इत्युक्त्वा आचमने; "अक्षन्नमिमदन्तेति" मन्त्रेण दूर्वा, अक्षतं समर्पयेत्। "गन्धवतिति" मन्त्रेण तृणासनं, "उन्नयामिति" मन्त्रेण हारं, शुभसूत्रं विष्णवे दद्यात्। "बृहस्पते" मन्त्रेण वस्त्रयुग्मं, "वेदाहम्" मन्त्रेण उत्तरीयम्, "महाव्रत" मन्त्रेण सर्वपुष्पौषधीनि दद्यात्। "धूरसिति" मन्त्रेण धूपं, "विभ्राट्" मन्त्रेण अञ्जनं, "युञ्जन्तिति" मन्त्रेण तिलकं, "दीर्घायुष्ट्वे" मन्त्रेण हारं दद्यात्। "इन्द्रछत्र" मन्त्रेण छत्रं, "विराजतः" मन्त्रेण दर्पणं, "विकर्णेन" मन्त्रेण व्यजनं, "रथन्तर" मन्त्रेण आभरणानि दद्यात्। "मुंचामि त्वेति" मन्त्रेण वायुदेवैः सह व्यजनं, पुष्पाणि च समर्पयेत्; वेदमन्त्रैः पुरुषसूक्तेन हरिं स्तुतिं कुर्यात्। एवं पवित्रेण, विधिपूर्वकं, श्रद्धया, भगवतः विष्णोः प्रतिमा-स्थापनं, पूजनं, स्नानं, अभिषेकं, वस्त्रादिसमर्पणं, स्तुतिं च सम्यक् उपसंहरति।