अग्निपुराणम्

पुनः कुम्भस्य उपरि वस्त्रं स्थापयित्वा, अच्युतं श्रीं च सम्यक् पूजयेत्। ततः "संयुक्तौ संयुक्तौ" इति मन्त्रेण, तौ कुम्भौ षड्विधमण्डलस्य षड्दिशासु शय्यायाम् स्थापयेत्। तत्र शय्यायां कुशतृणैः सुवस्त्रैः च सर्वासु दिशासु, विष्णुं ज्ञानाधिपतिं मधुघातं त्रिविक्रमं च सम्यक् पूजयेत्। दिशासु, वातादिदिशाभ्यः आरभ्य, वामनं श्रीधरं हृषीकेशं च, तथा विष्णुं ज्ञानाधिपतिं मधुघातं त्रिविक्रमं च पूजयेत्। ततः ईशानकोणे पञ्चपात्रैः वेदिकायाः उपरि च पूजनं कृत्वा, सर्वाणि पूजोपकरणानि स्नानमण्डपं प्रति नेतुम् उचितम्। स्नानघटेषु चतुर्दिशं कुम्भान् स्थापयेत्, कलशांश्च अभिषेकार्थं सम्यक् योजयेत्। ततः वट, उदुम्बर, अश्वत्थ, चम्पक, अशोक, श्री, पलाश, अर्जुन, प्लक्ष, कदम्ब, बकुल, आम्रादीनां शाखाः सङ्गृह्य, तासां नवपल्लवान् पूर्वस्यां घटे स्थापयेत्। तत्रैव पद्मकं, रोचनां, दूर्वां दर्भगुच्छं च योजयेत्। दक्षिणे पार्श्वे जातिपुष्पाणि, कुन्दपुष्पाणि, चन्दनं, रक्तचन्दनं, सिद्धार्थं, तगरं, तण्डुलं च स्थापयेत्। सुवर्णं, रौप्यं, नदीतीरजां द्विविधां मृत्तिकां, विशेषतः जाह्नवीतोयसम्भूतां मृत्तिकां च सम्यक् स्थापयेत्। गोमयम्, यवाः, तण्डुलाः, तिलाः, विष्णुपर्णी, श्यामलता, भृङ्गराजः, शताधर्यः च स्थापनीयाः। सहदेवी, महादेवी, बला, व्याघ्नी चिह्नयुक्ता, ईशानकोणे चान्ये शुभद्रव्याणि स्थाप्यन्ते। सप्तस्थलसम्भूतां मृत्तिकां चर्मिलातः च पृथिवीं, अन्यस्मिन्घटे जाह्नवीतोयं च बालुकां स्थापयेत्। वराहदन्तोत्थितां, वृषणोत्थितां, गजशृङ्गोत्थितां, कमलमूलोत्थितां, कुशमूलोत्थितां च पृथिवीं यथाक्रमं स्थापयेत्। तीर्थगिरिसम्भूतां पृथिवीं च, अन्यस्मिन्घटे नागकेशरं काश्मीरं च स्थापयेत्। अन्ये चन्दनं, नागरं, कर्पूरं, पुष्पाणि, वैडूर्यं, प्रवालं, मुक्ताफलम्, स्फटिकं, वज्रं च सुरभिद्रव्यैः सह स्थापयन्ति। एतानि सर्वाणि एकत्र संस्थाप्य, तानि तत्रैव स्थापयेत्; अन्यत्र, नद्यादितोयं संस्थाप्यते। एकनवत्येकमण्डपमध्ये धान्यपूर्णान् घटान् सुगन्धितोदकपूर्णान् च स्थापयेत्, श्रीसूक्तेन तान् सम्पूजयेत्। यवान्, श्वेतसर्षपं, गन्धान्, कुशाग्रं, अक्षतं, फलपुष्पाणि च पूजार्थं पूर्वदिशि स्थापयेत्। पद्मं, कृष्णलतां, दूर्वां, विष्णुपर्णीं, कुशं च पादप्रक्षालनाय दक्षिणे, मधुपर्कं च दक्षिणे स्थापयेत्। कक्कोलं, लवङ्गं, शुभजातिं च उत्तरदिशि आचमनाय, दूर्वाक्षतौ च होमाय स्थापयेत्। दीपारात्रिकायाः पात्रं, सुरभिद्रव्याभ्यञ्जनपात्रं च ईशानकोणे, गन्धपुष्पैः पूरयित्वा स्थापयेत्। मुरा, मांसी, आमलकं, सहदेवी, निशादिका, षष्टिदीपाः, अष्टारात्रिकदीपाः च स्थाप्याः। शङ्खं, चक्रं, श्रीवत्सं, वज्रं, पद्मं च सुवर्णपात्रे विविधवर्णपुष्पैः सह स्थापयेत्। भगवानुवाच— ईशानकोणे आचार्यः वह्निकुण्डं वैष्णवाग्निं च स्थापयेत्; ततः गायत्र्या षोडशाधिकशताहुतिः दत्वा, विधिवत् घटान् अभिषिञ्चेत्। कार्यशालायामपि अभिषेकं कृत्वा, शिल्पिनः प्रवर्तयेत्; मङ्गलध्वनिभिः सः दक्षिणहस्ते रक्षासूत्रं बन्धयेत्। विष्णवे "शिपिविष्ट" इति मन्त्रेण, ऊर्णसूत्रेण सर्षपैश्च, कौशेयवस्त्रेण च आचार्यः रक्षासूत्रं निर्माय स्थापयेत्। प्रतिमां मण्डपे स्थापयित्वा, वस्त्रालङ्कृता पूजिता च सा, "देवेश नमस्तुभ्यं, विश्वकर्मणा निर्मित" इत्यादिना स्तुत्या पूज्यते। "विश्वधारिन्, सर्वशक्तिमन्, पुनःपुनस्ते नमः; त्वयि नित्यमनघे, नारायणं पूजयामि" इति च स्तुत्वा, "सर्वदा दोषरहितः समृद्धियुक्तश्च भव" इति प्रतिमां सम्बोध्य, स्नानमण्डपं प्रति नेतव्याः। शिल्पिनः द्रव्यैः तृप्ताः कर्तव्याः, आचार्याय गोदानं च दद्यात्; "देव सुन्दर" इति मन्त्रेण तदा नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्। "अग्निः तेजः" इति दृष्टिं दत्त्वा, शुभासने श्वेतपुष्पं, घृतं, श्वेतसर्षपं च समर्पयेत्। आचार्यः दूर्वां कुशाग्रं च देवस्य शिरसि स्थापयेत्; "मधुवात" इति मन्त्रेण नेत्राभ्यञ्जनं कुर्यात्। "हिरण्यगर्भ" मन्त्रेण "इमं मे" इति जपित्वा, घृतेन अभ्यञ्जनं कुर्यात्; पुनः जप्य, घृतेनाभिषेकः कार्यः। "अतो देवे" इति मन्त्रेण मसूरचूर्णेन मर्दयित्वा, पवित्रतीर्थतोयेन स्नापयेत्; स्नानाय "पवमानी" मन्त्रेण रत्नोदकैः प्रक्षालयेत्। "द्रुपदादि" इति मन्त्रेण अभ्यञ्जनं कृत्वा, "आपो हिष्ठ" इति मन्त्रेण प्रक्षिपेत्; स्नानाय नदीतीर्थोदकैः, "पवमानी" मन्त्रेण रत्नोदकैः स्नापयेत्। चन्दनं पवित्रमृत्तिकां च कुम्भे स्थापयित्वा, गायत्र्या मन्त्रेण, ततो "शन्नो देविः" इति मन्त्रेण उष्णोदकेन स्नापयेत्। पञ्चविधया पृथिव्या "हिरण्य" इति मन्त्रेण परमेश्वरं स्नापयेत्; बालुकया "इमं मे" इति मन्त्रेण, चर्मिलातः घटेन च स्नापयेत्। "तद्धिष्णोः" इति मन्त्रेण ओषधिभिः जलैश्च स्नापयेत्, "था ओषधि" इति मन्त्रेण; पञ्चगव्यैः "यज्हायज्ञ" इति मन्त्रेण स्नापयेत्। "पयः पृथिव्यां" इति मन्त्रेण फलवृक्षोदकैः स्नापयेत्; "विश्वतश्चक्षुः" इति मन्त्रेण पूर्वघटेन स्नापयेत्। "सोमं राजानम्" इति मन्त्रेण विष्णुं दक्षिणे स्नापयेत्; "हंसः शुचिः" इति मन्त्रेण हरिं पश्चिमे अभ्यञ्जनं कुर्यात्। एवं विधिना सम्पूर्णान्येतानि पूजार्चनक्रियाः श्रद्धया, नियमेन, मन्त्रैश्च सम्पन्नानि भवन्ति।