अग्निपुराणम्

तत्र पुरातनस्य विधेः कथा प्रवर्तते। यः यज्ञमण्डपस्य दिशाः रक्षitum इच्छेत्, स सर्वप्रथम वायुम् मन्त्रैः "वात" इत्यादिभिः वा "नमो वायवे" इत्यादिना पूजयेत्। ततः सोमं शक्तिमन्तं, गदाधरं, वाहनयुक्तं मन्त्रेण आह्वयेत्—"सोम, आगच्छ, शक्तिमन्, गदापाणि, वाहनयुक्तः।" सोमः कुबेरसहितः उत्तरद्वारं रक्षतु, "नमो सोमाय" इत्यादिना सोमराजं पूजयेत्। तदनन्तरं ईशानं, त्रिशूलधरं, वृषारूढं, मन्त्रेण आह्वयेत्—"ईशान, आगच्छ, शक्तिमन्, त्रिशूलपाणि, वृषारूढः।" यज्ञमण्डपस्य ईशानकोणं रक्षतु, "ईशानमस्य" वा "नमो ईशानाय" इत्यादिना पूजयेत्। ब्रह्माणं, हंसवाहनं, स्रुक्स्रुवपाणिं मन्त्रेण आह्वयेत्—"ब्रह्मन्, आगच्छ, हंसवाहन, स्रुक्स्रुवपाणि।" स्वलोकसहितं ऊर्ध्वदिशं रक्षतु, "नमो ब्रह्मणे" वा "हिरण्यगर्भाय" इत्यादिना हिरण्यगर्भं पूजयेत्। अनन्तं, चक्रधरं, नागेश्वरं, कूर्मारूढं मन्त्रेण आह्वयेत्—"अनन्त, आगच्छ, चक्रपाणि, नागेश्वर, कूर्मारूढः।" अधोदिशं रक्षतु, "नमो नागाय" वा "नमो अनन्ताय" इत्यादिना पूजयेत्। एवं दिशासु देवतानां पूजनं कृत्वा, भगवान् उवाच—"भूमिं संरेख्य, तण्डुलं सरिषं च विकिर्य, पञ्चगव्येन सम्प्रक्ष्य, नृसिंहमन्त्रेण दुर्गं निवार्येत्।" ततः घटसहितं, रत्नैः यथायोग्यं, पीतवर्णं च भूमिं पूजयेत्। शस्त्रमन्त्रेण शताष्टकहुतिं तत्र समर्पयेत्। तण्डुलं सततधारया सम्प्रक्ष्य, दक्षिणतो घटं परिक्रम्य, तण्डुलं क्षेत्रे विकिर्येत्। पुनः घटे वस्त्रं स्थाप्य, अच्युतं श्रीं च "संयुक्त्य, संयुक्त्य" इत्यादिना षड्दिशासु शय्यायां स्थापयेत्। शय्यायां कुशतृणैः, उपनहेन च, सर्वदिशासु विष्णुं ज्ञानस्वरूपं, मधुघातं त्रिविक्रमं च पूजयेत्। दिशासु वातादिदिश्यादिषु वामनं, श्रीधरं, हृषीकेशं, विष्णुं ज्ञानस्वरूपं, मधुघातं त्रिविक्रमं च पूजयेत्। ईशानकोणं पञ्चपात्रैः, वेदीषु च पूजनं कृत्वा, सर्वसामग्रीं स्नानमण्डपं नयेत्। स्नानघटेषु चतुर्दिश्यः घटाः स्थापयेत्, कलशाः विधिवत् अभिषेकार्थं स्थापनीयाः। वट, उदुम्बर, अश्वत्थ, चम्पक, अशोक, श्री, पलाश, अर्जुन, प्लक्ष, कदम्ब, बकुल, आम्रशाखाः संगृह्य, पूर्वघटे नवांकुरान् स्थापयेत्। पद्मकं, रोचना, दूर्वा, दर्भगुच्छं च पूर्वघटे स्थापयेत्। जातिपुष्पं, कुन्दपुष्पं, चन्दनं, रक्तचन्दनं, सिद्धार्थं, तगरं, तण्डुलं दक्षिणपार्श्वे स्थापयेत्। सुवर्णं, रजतं, द्वौ नदीतीरमृत्तिकौ, विशेषतः जाह्नवीमृत्तिकां च स्थापयेत्। गोमयम्, यवम्, तण्डुलम्, तिलं, विष्णुपर्णी, श्यामलता, भृङ्गराजं, शताधरिं च स्थापयेत्। सहदेवी, महादेवी, बला, व्याघ्नीचिन्हिता, ईशानकोणे शुभद्रव्याणि स्थापयेत्। पिपीलिकातो भूमिं सप्तस्थलातः भूमिं च स्थापयेत्, अन्यघटे जाह्नवीस्नानं जलं च स्थापयेत्। वराहदन्तात्, वृषणात्, गजाननात्, पद्ममूलात्, कुशात् भूमिं स्थापयेत्। तीर्थगिरिप्रदेशात् भूमिं च स्थापयेत्, अन्यघटे नागकेशरं, काश्मीरं च स्थापयेत्। अन्ये चन्दनं, नागरं, कर्पूरं, पुष्पाणि, वैदूर्यं, प्रवालं, मुक्तां, स्फटिकं, वज्रं च स्थापयेत्। एतानि सर्वाणि एकस्थले स्थापयेत्, अन्यत्र नदीसरसीपुष्कराणां जलं स्थापयेत्। एकोनाशीतिभागयुक्ते मण्डपे, धान्यपूर्णान्, गन्धपूर्णान् घटान् स्थापयेत्, श्रीसूक्तेन तान् सम्पूजयेत्। यवः, श्वेतसरिषः, गन्धः, कुशाग्रः, अखण्डतण्डुलः, फलपुष्पाणि पूजायै पूर्वदिशि स्थापयेत्। पद्मं, कृष्णलता, दूर्वा, विष्णुपर्णी, कुशः पादप्रक्षालनाय दक्षिणे स्थापयेत्, मधुपर्कं च दक्षिणे स्थापयेत्। कक्कोलं, लवङ्गं, शुभजायफलं उत्तरदिशि स्थापयेत्, दूर्वा, अखण्डतण्डुलं च अग्न्यर्थं स्थापयेत्। दीपप्रदाने, गन्धानुलेपनाय पात्रं ईशानकोणे स्थापयेत्, गन्धपुष्पैः पूरयेत्। मुरा, मांसी, आमलक, सहदेवी, निशादिका, षष्टिदीपाः, अष्टदीपप्रदानाय स्थापयेत्। शङ्खं, चक्रं, श्रीवत्सं, वज्रं, पद्मं, सुवर्णपात्रे विविधवर्णपुष्पैः सह स्थापयेत्। ततः भगवान् उवाच—ईशानकोणे आचार्यः अग्निकुण्डं, वैष्णवाग्निं च स्थापयेत्। गायत्र्या शताष्टकहुतिं दत्त्वा, घटान् विधिपूर्वकं सम्प्रक्ष्येत्। कार्यशालायां सम्प्रक्ष्य, शिल्पिनः प्रवर्तन्तु, शुभनादैः दक्षिणहस्ते रक्षासूत्रं बन्धयेत्। विष्णवे "शिपिविष्ट" इत्यादिना, ऊनसूत्रेण, सरिषेण, पटेन च आचार्यः रक्षासूत्रं निर्मायेत्। प्रतिमां मण्डपे स्थाप्य, वस्त्रैः भूषितां पूजयित्वा, स्तुतिं कुर्यात्—"देवेश, नमस्ते, विश्वकर्मणा निर्मिताय।" "विश्वस्य धारक, सर्वसामर्थ्यदायक, पुनः पुनः नमस्ते; त्वयि नारायणं पूजयामि, निर्दोषं।" "सदा शिल्पदोषरहितः, समृद्ध्युक्तः भव।" इत्युक्त्वा, प्रतिमां स्नानमण्डपं नयेत्। शिल्पिनः दानैः तुष्टिं यच्छेत्, आचार्याय गोदानेन संतुष्टिं यच्छेत्, "देव, सुन्दर" इत्यादिना मन्त्रेण नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्। एवं विधिना, श्रद्धया, विधिपूर्वकं, यज्ञमण्डपस्य, प्रतिमायाः, घटानां, द्रव्याणां, देवतानां च पूजनं, स्थापनेन, स्नानेन, रक्षया, स्तुत्या, सम्पूर्णं क्रियते।