अग्निपुराणम्

रावणस्य राक्षसबलं हत्वा, हनूमान् सीतायाः समीपम् उपेत्य, "किंचित् चिन्हं देहि," इति याचितवान्। तदा जानकी वानराय भूषणमेकं दत्तवती। सा मम प्रति उक्तवती—"यथा रामः शीघ्रं मां मोचयेत्, तथा त्वम् अपि कुरु। काकस्य आक्रमणस्य कथा रामाय निवेदय, दुःखहर, गच्छ च।" तदा हनूमान् भूषणं कथां च गृहीत्वा अवदत्—"तव पतिः स्वयम् आगमिष्यति। इच्छसि चेत्, कोऽपि स्त्री मम पृष्ठे आरोढुं शक्नोति।" पुनः सः उक्तवान्—"अद्य अहं त्वां सुग्रीवेण सह राघवाय दर्शयिष्यामि।" सीता अपि अवदत्—"मां राघवस्य समीपं नय, हनूमन्।" हनूमान् तदा दशग्रीवदर्शनस्य उपायं चिन्तयन्, वनं विध्वंस्य, रक्षिणः दन्तनखादिभिः हत्वा, किंकरान् सर्वान् च सप्त मन्त्रिपुत्रान् च निहत्य, अक्षं राजपुत्रं बद्धवान्, यं इन्द्रेण पराजितम्। सः पाशेन बद्ध्वा रावणं ताम्रलोचनं दर्शयामास। रावणः पृष्टवान्—"कः त्वम्?" हनूमान् प्रत्युवाच—"अहं रामस्य दूतः। सीतां राघवाय प्रापय, अन्यथा त्वं म्रियसे। नूनं त्वं च लङ्कायाः राक्षसाश्च रामबाणैः हन्यन्ते।" रावणः तं हन्तुं समुत्सुकः सन्, विभीषणेन निरुद्धः। तदा राक्षसैः हनूमतः पुच्छे अग्निः प्रज्वालितः। सः ज्वलितपुच्छो भूत्वा लङ्कां राक्षसान् च दग्ध्वा, सीतां दृष्ट्वा प्रणम्य, सागरं लङ्घ्य, "सीता दृष्टा," इति निवेदयामास। अङ्गदप्रमुखाः वानराः मदुवने मधु पीत्वा, दधिमुखादीन् विजित्य, "सीता दृष्टा," इति रामाय न्यवेदयन्। रामः हर्षितः हनूमन्तं पप्रच्छ—"कथं सीता दृष्टा? सा मम किं उक्तवती?" हनूमान् अवदत्—"कामाग्निसम्भूतया सीताकथामृतवृष्ट्या मां सिञ्च। अहं सागरं लङ्घित्वा आगतः। सीतां दृष्ट्वा, नगरं दग्ध्वा, एषा सीतामणिः। रावणं हत्वा सीतां प्राप्स्यसि। राम, मा शुचः।" रामः मणिं गृह्य, विरहव्यथया रोदितुम् आरब्धवान्। मणिं दृष्ट्वा, "जानकी दृष्टा। सीते, मां तव समीपं नय," इति अवदत्। "तया विना जीवितुं न शक्नोमि," इति च। सुग्रीवप्रभृतिभिः सान्त्वितः, सः सागरतीरे गतः, यत्र विभीषणः रामं प्राप्तवान्। सः भ्राता रावणेन परित्यक्तः, एकाकी, रामस्य शरणं गतः। "सीतां रामाय दा," इति उक्त्वा, अन्यः कोऽपि नासीत्। रामः तं मित्रं कृत्वा, लङ्काधिपतित्वे स्थापयामास। सागरः मार्गं न दत्त्वा, रामः बाणैः तं विदारितवान्। सागरः प्रकटितः, रामाय अवदत्—"नलसहितः सेतुं निर्माय लङ्कां गच्छ। पूर्वं त्वया निर्मितोऽहं; नलसेतुना रामः अपि महोदधिं तीर्त्वा गतः, वृक्षपर्वतैः सेतुं निर्माय।" नारदः अवदत्—"रामस्य आदेशेन अङ्गदः रावणस्य समीपं गत्वा अवदत्—'जानकीं राघवाय शीघ्रं दा, अन्यथा म्रियसे।'" रावणः युद्धे रामं प्रति एकलवादं कृत्वा, तम् हन्तुं समुत्सुकः। ततः रामः वानरैः सह लङ्कां युद्धाय गतः। तत्र हनूमान्, मैनद्विविदजाम्बवन्नलाः च तेन सह ययुः। नील, तारा, अङ्गद, धुभ्र, सुषेण, केसरी, गय, पनस, विनता, रम्भा, शरभ, कथन, महाबलः च तत्र सन्निहिताः। गवाक्ष, दधिवक्त्र, गवय, गन्धमादन, सुग्रीवश्च, अन्ये च असंख्येयाः तत्र आसन्। तत्र राक्षसवानरयोर् महद् युद्धम् अभवत्। राक्षसाः वानरान् बाणशूलगदादिभिः ताडयन्ति स्म; वानराः च दन्तनखपाषाणैः राक्षसान् हन्ति स्म। राक्षससेना गजाश्वरथपदातिभिः विनष्टा। हनूमान् दुश्म्राक्षं पर्वतशिलया हत्वा, नीलः अकम्पनं प्रहस्तं च युद्धे निहत्य, इन्द्रजितः बाणपाशान् मोचयित्वा, रामलक्ष्मणौ गरुडदर्शनात् विमुक्तौ, बाणैः राक्षससेनां नाशयामासतुः। रामः बाणैः रावणं विद्ध्वा, सः शोकाकुलः कुम्भकर्णं बोधयामास। कुम्भकर्णः जागरितः, सहस्रघटमदिरां पीत्वा, महिषादिकान् खादित्वा, रावणं प्रति अवदत्—"त्वं ज्येष्ठः पापं कृत्वा सीताहरणं कृतवान्, अतः अहं युद्धाय गच्छामि, रामं वानरैः सह हनिष्यामि।" एवं उक्त्वा, कुम्भकर्णः सर्वान् वानरान् पिडयामास; सः सुग्रीवं गृहीत्वा, तस्य कर्णनासिके छित्त्वा, तं वानरेषु खादितवान्। ततः कुम्भ, निकुम्भ, मकराक्षनामक राक्षसः अपि आगतः। तेषां पादौ छित्त्वा, तेषां शिरांसि भूमौ निक्षिप्य, कुम्भः, निकुम्भः, मकराक्षः च तत्र उपस्थिताः। महादर, महापार्श्व, मदोन्मत्त, प्रघास, भासकर्ण, विरूपाक्षः च युद्धे प्रविष्टाः। देवान्तक, नरान्तक, त्रिशिरा महाबलः च, वानरैः विभीषणेन च सह, रामलक्ष्मणाभ्यां प्रतिरोधिता अभवन्। तेषां राक्षसानां युद्धे पतमानान्, इन्द्रजित् मायया रामादीन् संग्रामे बन्धितवान्। सर्पास्त्रवरैः बद्धौ, वायुपुत्रेण औषधिहरणेन, उभौ अपि अक्लिष्टौ अभवताम्। हनूमान् औषधियुक्तं पर्वतं गृहीत्वा आगतः; तत्र लक्ष्मणः निकुम्भिलायां यज्ञं कुर्वन्तं इन्द्रजितं आक्रम्य युध्यते स्म।