पूर्वदिशः आरभ्य वेदिविवरेषु चत्वारः कलशाः स्थापनीयाः। ते मन्त्रैः संस्कृताः, हस्तस्पर्शरहिताः स्यु:। तेषु कलषेषु इन्द्रादीन् आवाह्य, पूजां क्रमेण पूर्वतः कर्तव्या। पूर्वद्वारे रक्षार्थं इन्द्रः, देवतानां राजा, वज्रधारी, गजवाहनः—“इन्द्र, आगच्छ, देवाधिप, वज्रपाणे, गजारोह, मम पूर्वद्वारं रक्ष, देवैः सह। नमस्ते।” इत्येवं मन्त्रेण तं पूजयित्वा, यथाविधि यज्ञः कार्यः। ततः दक्षिणपूर्वदिशि—“शूलधारी, मेषवाहन, बलसम्पन्न, देवैः सह पूजाम् गृहाण। नमस्ते।” इति मन्त्रेण अग्निं पूजयेत्। “अग्निः शिरः” इति मन्त्रेण वा, “अग्नये नमः” इति मन्त्रेण वा पूजनम् उचितम्। दक्षिणद्वारे—“यम, महाबल, दण्डपाणे, महिषारोह, दक्षिणद्वारं रक्ष। वैवस्वत, नमस्ते।” इत्येवं मन्त्रेण यमस्य पूजनं कर्तव्यम्। पुनः—“नैरृत, खड्गधारी, महावाहन, अर्घ्यं पाद्यं च गृहाण, दक्षिणापश्चिमदिशं पालय।” इत्यादिना नैरृतस्य पूजनं, अर्घ्यादिभिः सम्यक् कर्तव्यम्। पश्चिमद्वारे—“वरुण, मकरवाहन, पाशधारी, महाबल, आगच्छ, पश्चिमद्वारं रक्ष, रक्ष, रक्ष। नमस्ते।” इति मन्त्रेण वरुणस्य पूजनम् अर्घ्यादिभिः सम्यक् विद्यया कर्तव्यम्। उत्तरपश्चिमदिशि—“वायो, महाबल, ध्वजपाणे, वाहनेन सह, देवैः मरुद्भिश्च उत्तरपश्चिमदिशं रक्ष। नमस्ते।” इत्यादिना वायोः पूजनम् “वात” इत्यादि मन्त्रेण, अथवा “वायवे नमः” इत्यनेन कर्तव्यम्। उत्तरद्वारे—“सोम, महाबल, गदापाणे, वाहनेन सह, कुबेरसहितं उत्तरद्वारं रक्ष। नमस्ते।” इति। “सोमाय नमः” इति मन्त्रेण वा सोमराजस्य पूजनम्। ईशानकोणे—“ईशान, महाबल, त्रिशूलपाणे, वृषवाहन, यज्ञमण्डपस्य ईशानदिकं रक्ष। नमस्ते।” इति मन्त्रेण “ईशानमस्य” वा “ईशानाय नमः” इत्यनेन पूजनम्। ऊर्ध्वदिशि—“ब्रह्मन्, हंसवाहन, स्रुक्स्रुवपाणे, स्वलोकसहितं ऊर्ध्वदिकं रक्ष। अजो यज्ञस्य, नमस्ते।” इति। “हिरण्यगर्भाय” वा “ब्रह्मणे नमः” इत्यनेन हिरण्यगर्भस्य पूजनम्। अधोदिशि—“अनन्त, चक्रपाणे, नागाधिप, कूर्मवाहन, अधोदिकं रक्ष, रक्ष, अनन्तेश, नमस्ते।” इति। “नागाय नमः” इति वा, अनन्तस्य यज्ञं वा, नमः कृत्वा पूजनम्। एवं कलशस्थापनादिकं कृत्वा, भगवतः वचनम्—भूमिं सम्यक् संकल्प्य, तण्डुलसर्षपौ बिसृत्य, पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य, नृसिंहमन्त्रेण पापत्रयात् रक्षां कृत्वा। ततः कलशेन भूमिं सम्यक् पूजयित्वा, रत्नैः यथायोग्यं पीतकवर्णेन च, शस्त्र मन्त्रेण पूजनं कृत्वा, तत्रैव षोडशाधिकशतानि होमाः कार्याः। ततश्च अविच्छिन्नधारया तण्डुलं प्रोक्ष्य, दक्षिणावर्तेन कलशं परिक्रम्य, तण्डुलं क्षेत्रे विसृजेत्। पुनः, वस्त्रेण कलशं आवृत्य, अच्युतं श्रीं च मन्त्रेण “संयुक्तौ संयुक्तौ” इति, षड्दिशासु मण्डले शय्यायां स्थापयेत्। शय्यायां कुशतृणशय्यायां च, सर्वासु दिशासु, विष्णुं विद्याधिपतिं, मधुघातं त्रिविक्रमं च पूजयेत्। दिशासु, वाताद्याः प्रारभ्य, वामनं श्रीधरं हृषीकेशं च, विष्णुं विद्याधिपतिं, मधुघातं त्रिविक्रमं च पूजयेत्। ईशानकोणे पञ्चपात्रैः वेदिपूजनं कृत्वा, सर्वोपकरणानि स्नानमण्डपं नीत्वा, तत्र स्थापयेत्। स्नानकलशेषु चतुर्दिशि कलशाः स्थापनीयाः, कलशाः सम्यक् अभिषेकार्थं नियोज्याः। ततो वट, उदुम्बर, अश्वत्थ, चम्पक, अशोक, श्री, पलाश, अर्जुन, प्लक्ष, कदम्ब, बकुल, आम्रादीनां शाखाः संगृह्य, तद्वत् तदानुकूलं नवांकुरान् पूर्वकलशे स्थापयेत्। तत्र पद्मक, रोचना, दूर्वा, कुशगुच्छं च स्थापयेत्। जातिपुष्पं, कुन्दपुष्पं, चन्दनं, रक्तचन्दनं, सिद्धार्थ, तगर, तण्डुलं दक्षिणपार्श्वे स्थापयेत्। हेम, रजतं, नदीतीरात् द्विविधं मृत्तिकां, विशेषतः जाह्नवीतीरमृत्तिकां च स्थापयेत्। गोमय, यव, तण्डुल, तिलांश्च, विष्णुपर्णी, श्यामलता, भृङ्गराज, शताधर्यादीन् स्थापयेत्। सहदेवी, महादेवी, बला, व्याघ्नीचिह्निता, ईशानकोणे शुभद्रव्याणि च स्थापयेत्। वल्मीकोद्भवमृत्तिका, सप्तस्थलमृत्तिका, अन्ये कलशे जाह्नवीजलसहितं वालुकां च स्थापयेत्। वराहदन्तोत्थिता, वृषशिश्नोत्थिता, गजशृङ्गोत्थिता, पद्ममूलोत्थिता, कुशमूलोत्थिता च मृत्तिका स्थापनीया। तीर्थपर्वतानां मृत्तिका, अन्ये कलशे नागकेशरपुष्पं, काश्मीरे च स्थापयेत्। अन्ये तु गन्धद्रव्याणि—चन्दन, नागर, कर्पूर, पुष्पाणि, वैडूर्य, प्रवाल, मुक्ताफल, स्फटिक, वज्रं च स्थापयेत्। एतानि सर्वाणि एकत्र स्थापयित्वा, अन्यत्र नद्यादिजलानि स्थापयेत्। एकोनचत्वारिंशद्विभागयुक्ते मण्डपे, धान्यपूर्णान् कलशान्, सुरभिसलिलपूर्णान् च स्थापयित्वा, श्रीसूक्तेन संस्कारः कार्यः। यव, श्वेतसर्षप, गन्ध, कुशाग्र, अक्षत, फल, पुष्पादीनि पूजार्थं पूर्वदिशि स्थापयेत्। पद्म, कृष्णलता, दूर्वा, विष्णुपर्णी, कुश, पाद्याय दक्षिणे, मधुपर्कं च तत्र स्थापयेत्। कक्कोल, लवङ्ग, शुभजातिकं च उत्तरदिशि आचमनार्थं, दूर्वाक्षतयुतं चाग्नेय्यां स्थापयेत्। एवं सम्यक् पूजनोपस्करसमुच्चयः, कलशस्थापनं, दिक्षु देवतानां पूजनं, भूमिपूजनं, स्नानमण्डपादिप्रयोगः च विधिवत् सम्पद्यते।