अग्निपुराणम्

अग्निपुराणे महर्षिः अग्नये सम्यक् प्रतिमानिर्माणस्य विधिं उपदिशति। तत्र अधःस्थले विष्कम्भः समतुल्यः कर्तव्यः, तस्य विस्तारः तदर्धः भवेत्। जलनालिका विस्तारस्य तृतीयांशेन निर्मीयते। पूर्ववत् प्रक्षिप्तिः षोडशसंख्यया मीयते; अधःभागः षड्भागः, ग्रीवा द्वौ भागौ, कण्ठः त्रयः भागाः कर्तव्याः। शेषभागाः पृथक् पृथग् निर्मीयन्ते, अधःस्थलम् अपि निष्क्रान्तिः च; अयं बन्धः च पादपीठः सर्वेषु प्रतिमासु सामान्यः इति। प्रतिमाद्वारम् देवालयद्वारमितेन भवेत्; प्रतिमायाः प्रभा गजैः व्यालैः च शोभिता कर्तव्या। पादपीठः अपि सदा हरिसंयुक्तः यथायोग्यं निर्मीयते; सर्वेषां देवतानां विष्णुनिर्दिष्टमितं योज्यं, सर्वेषां देव्यानां लक्ष्मीनिर्दिष्टमितं योज्यं। भगवान् पुनः पञ्चविधं स्थापनं व्याख्यातुं प्रवर्तते। प्रतिमा एव पुरुषः, पादपीठः प्रकृतिः, लक्ष्मीः अधिष्ठानम्, योगः तयोः संयोगः। अतः, इच्छाफलकामिनः पुरुषाः स्थापने प्रवर्तन्ते; आचार्यः गर्भसूत्रं देवालयस्य पुरतः आक्रिष्येत्। अष्टादश, षोडश, विंशतिसंख्यया मण्डपः तस्य अधःभागः च कर्तव्यः; स्नाने, कुम्भे, अर्धार्हद्रव्ये च। वेदी त्रिभागेन अर्धभागेन च शोभिता कर्तव्या; कुम्भैः घटैः छत्रैः चाद्यैः अलङ्कृत्य। पञ्चगव्येन सर्वं प्रक्षाल्य, सर्वद्रव्याणि व्यवस्थितानि कर्तव्यानि; अलङ्कृतः आचार्यः विष्णुं ध्यानयन् आत्मनं पूजयेत्। मुद्राभिः कटकैः च प्रतिमाधारिणः प्रत्येकं आवरणे स्थापनीयाः, ये तत्र सिद्धाः। चतुर्बुजमण्डले, अर्धचतुर्बुजमण्डले, वृत्ते, कमलाकारे च स्थाप्याः; पूर्वे प्रारम्भे द्वारे पिप्पलः उदुम्बरः वटः च उपयुज्यन्ते। प्लक्षवृक्षः शोभनः प्रथमं स्थाप्यः, शुभद्रः अण्डकः च द्वारे; सुकार्मन् सुहोत्रः जलशीतलदिशायां, उच्चायां च। पञ्चहस्तं स्थाप्य, स्योनां पृथिवीं च पूजयेत्; द्वारस्तम्भस्य अधः शुभाङ्कुरयुक्ताः कुम्भाः स्थापनीयाः। ऊर्ध्वे तेषां दानं कृत्वा, सुधर्शनचक्रं निर्मीयते; ध्वजः पञ्चहस्तमितेन बुद्धिमता कर्तव्यः। तस्य विष्कम्भः षोडशाङ्गुलः, उत्तमं आवरणं सप्तहस्तं उन्नतम्। अरुणाग्निवर्णः, कृष्णः, श्वेतः, पीतः, रक्तः, श्वेतः च क्रमशः। कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः, शङ्कुकर्णः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः—एते ध्वजदेवताः पूर्वाद्याः पूज्याः, कोटिगुणेन बलिना; कुम्भाः पूर्णजलाः, गोलाकाराः, पक्वफलसदृशाः स्थाप्याः। शताष्टविंशतिः कुम्भाः अलङ्काररहिताः, सुवर्णवस्त्रयुक्तग्रीवाः, पूर्णजलाः, द्वारस्य बहिः स्थाप्याः। पूर्वाद्ये वेदिकाकोणे कुम्भाः स्थाप्याः; चत्वारः कुम्भाः मन्त्रैः स्पर्शरहिताः स्थाप्याः। इन्द्रादीन् कुम्भेषु आवाह्य, पूर्वाद्यः पूज्याः—"इन्द्र, आगच्छ, देवाधिप, वज्रधर, गजवाहन।" "मम पूर्वद्वारं देवैः सह रक्ष; नमस्ते।" इन्द्रं पूज्य, मन्त्रेण यज्ञं कुर्यात्। "आग्ने, शूलधार, मेषवाहन, बलसम्पन्न; देवैः सह पूजां गृह्य दक्षिणाग्रदिशं रक्ष; नमस्ते।" "अग्निर्मस्तकः" अथवा "अग्नये नमः" इत्यनेन अग्निं पूज्येत्। "यम, महाबल, दण्डधार, महिषवाहन; दक्षिणद्वारं रक्ष, वैवस्वत; नमस्ते।" एतत् मन्त्रेण यमं पूज्येत्। "नैरृत, खड्गधार, महावाहन; अर्घ्यं, पाद्यं, दक्षिणपश्चिमदिशं रक्ष।" नैरृतमन्त्रेण अर्घ्यादिभिः पूज्येत्। "वरुण, मकरवाहन, पाशधार, महाबल; पश्चिमद्वारं रक्ष, रक्ष; नमस्ते।" आचार्यः वरुणं अर्घ्यादिभिः पूज्येत्। "वायु, महाबल, ध्वजधार, वाहनयुक्त; देवैः मरुद्भिः सह उत्तरपश्चिमदिशं रक्ष; नमस्ते।" "वात" अथवा "वायवे नमः" इत्यनेन पूज्येत्। "सोम, महाबल, गदाधार, वाहनयुक्त; कुबेरसहितः उत्तरद्वारं रक्ष; नमस्ते।" "सोमाय नमः" इत्यनेन सोमं पूज्येत्। "ईशान, महाबल, त्रिशूलधार, वृषवाहन; यज्ञमण्डपस्य उत्तरपूर्वदिशं रक्ष; नमस्ते।" "ईशानमस्य" अथवा "ईशानाय नमः" इत्यनेन ईशानं पूज्येत्। "ब्रह्मन्, हंसवाहन, स्रुक्स्रुवधार; ऊर्ध्वदिशं स्वलोकसहितं रक्ष; अजातयज्ञ, नमस्ते।" "हिरण्यगर्भ" अथवा "ब्रह्मणे नमः" इत्यनेन हिरण्यगर्भं पूज्येत्। "अनन्त, चक्रधार, नागाधिप, कूर्मवाहन; अधोदिशं रक्ष, रक्ष; अनन्त, नमस्ते।" "नागाय नमः" अथवा अनन्ताय यज्ञं वा नमः कृत्वा पूज्येत्। भगवान् पुनः आह—भूमिं सीमाकृत्वा, तण्डुलं सर्षपं च विकिर्य, पञ्चगव्येन प्रक्षाल्य, नारसिंहमन्त्रं जपन् दुष्टशमनाय। यथाविधि पीतवर्णेन कुम्भं रत्नैः युक्तं भूमिं पूजयेत्, अस्त्र मन्त्रेण शताष्टकृत्याहुतिं तत्र दद्यात्। अखण्डधारया तण्डुलं प्रक्षिप्य स्थापयेत्; कुम्भं दक्षिणतो परिक्रम्य, तण्डुलं क्षेत्रे विकिर्येत्। एवं अग्निपुराणस्य विधिना, प्रतिमानिर्माणं, देवपूजा, स्थापना, द्वाररक्षा, भूमिपूजनं च श्रद्धया आचार्यः अनुष्ठानं कुर्यात्।