अग्निपुराणम्

सूर्यसमानं रूपं पूर्ववत् परित्यज्य, षट् स्थानानि निर्मितव्यानि। तत्र शिरस्युत्तानता प्रथमं कार्या, ततः ललाटं च नासिका च स्थापनीयम्। तदनन्तरं मुखं, चिबुकं, ग्रीवा च रचनीयम्, बाहुनेत्रयोरुपयोगाय भागाः प्रदातव्या। हस्ताः कुसुमकलिकावद् आकारेण, प्रतिमायाः प्रमाणानुसारं निर्मितव्या। मुखमेकसमानं कर्तव्यं, तस्य विष्कम्भस्य अष्टमांशः इति निर्दिष्टम्। चतुर्मुखस्य विवरणं कृतम्, त्रिमुखस्य प्रवृत्तिं शृणु। त्रिमुखे तु कर्णपादौ अधिकं दर्शनीयौ; ललाटाद्यङ्गानि सूचितव्यानि, द्वे बाहू चतुर्भागैः निर्मिते, पञ्चमभागः त्याज्यः। मुखोत्पत्तिः अपि अष्टमांशेन विष्कम्भस्य कार्या; एकं मुखं पूर्वदिशि सौम्यनेत्रैः निर्मितव्यम्। ललाटं, नासिका, मुखं, ग्रीवा च रचनीयम्; बाहवः पञ्चमभागेन कर्तव्याः, अथवा बाहुहीनं तु त्याज्यः। सर्वेषु लिङ्गेषु मुखोत्पत्तिः षष्ठमांशेन विष्कम्भस्य उचितम्; तत्र ताम्ररूपं वा कुक्कुटरूपं विहितम्। भगवानुवाच—अधुनाहं प्रतिमानां पीठं विस्तरेण कथयामि। तस्य आयामः प्रतिमायाः तुल्यः, विष्कम्भः तस्यार्धः। उन्नतिः आयामस्यार्धेन कार्या, यदि विष्कम्भः अतीव विस्तीर्णः तर्हि तृतीयांशेन; कटी तृतीयभागेन कर्तव्या। गह्वरं तु तदनुसारं मितम्, किंचित् उत्तराभिमुखं; नालप्रवाहः चतुर्थांशेन विष्कम्भस्य विधेयः। हे अग्ने, अधस्तात् विष्कम्भः समः कर्तव्यः, तस्य विस्तारः तस्यार्धः; जलप्रवाहः विस्तारस्य तृतीयांशेन निर्मितव्यम्। प्रक्षिप्तिः पूर्ववत् षोडशमितेन प्रमाणेन कर्तव्या; अधःभागः षड्भिः, ग्रीवा द्वाभ्यां, कण्ठः त्रिभिः भागैः निर्मितव्या। शेषभागाः प्रत्येकं पृथक् कर्तव्या, तथा अधस्तात्, निर्गमनं च; अयं बन्धः, पीठः च सर्वेषु प्रतिमासु सामान्यः। प्रतिमाद्वारं देवालयद्वारप्रमाणेन कार्यम्; प्रतिमायाः प्रभा गजव्यालैः भूषितव्या। पीठः अपि सदा हर्यर्थं यथोचितः कर्तव्यः; सर्वेषां देवतानां विष्णुना निर्दिष्टं प्रमाणं, सर्वेषां देवीनां लक्ष्म्या निर्दिष्टं प्रमाणं उपयोज्यम्। भगवानुवाच—पञ्चविधं स्थापनं वक्ष्यामि; प्रतिमा एव पुरुषः, पीठं प्रकृतिः, लक्ष्मीः अधारः, योगः तयोः संयोगः। अतः, इच्छाफलार्थिनां पुरुषाणां स्थापना विधीयते; आचार्यः गर्भसूत्रं देवालयस्य पुरतः आकरोतु। अष्टादश, षोडश, विंशतिः पर्यन्तं, मण्डपः अधोभागः च निर्मितव्या; स्नानाय, कुम्भाय, अर्धार्चनद्रव्याय च। वेदिः सुन्दरं त्रिभागेन, अर्धभागेन च मित्या रचनीयम्; जलकुम्भैः, घटकैः, छत्रैः, इत्यादिभिः भूषितव्या। सर्वं पञ्चगव्येन प्रक्षालित्वा, सर्वद्रव्याणि व्यवस्थितव्यानि; अलङ्कृत आचार्यः विष्णुं ध्यायन्, स्वात्मानं पूजयेन्। मुद्राभिः, कङ्कणैः, इत्यादिभिः, प्रतिमाधाराः प्रत्येकं प्राकारमध्ये स्थापनीयाः, तत्र सिद्धाः। चतुर्बुजाकारमध्ये, अर्धचतुर्बुजमध्ये, वृत्तमध्ये, पद्मरूपे च; प्रारम्भे पूर्वदिशि, द्वाराय पिप्पल, उदुम्बर, वटवृक्षाः उपयोज्याः। सुन्दरः प्लक्षवृक्षः प्रथमं स्थापनीयः, शुभद्र, अन्दकवृक्षौ द्वाराय; सुकर्मन्, सुहोत्रः जलयुक्ताय सौम्यदिशाय च उन्नत्यर्थम्। पञ्चहस्तानि स्थाप्य, स्योनां पृथिवीं च पूजनीयम्; द्वारस्तम्भस्य अधः शुभाङ्कुरयुक्तानि जलकुम्भानि स्थाप्याः। ऊर्ध्वे तेषां समर्पणं कर्तव्यम्, तथा सुदर्शनचक्रं निर्मितव्यम्; ध्वजः पञ्चहस्तप्रमाणेन कर्तव्यः। तस्य विष्कम्भः षोडशाङ्गुलः, श्रेष्ठः प्राकारः सप्तहस्तोन्नतः। अरुणाग्निवर्णः, कृष्णः, श्वेतः, पीतः; रक्तवर्णः, तथा श्वेतः, श्वेताद्यनुक्रमेण। कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः; शङ्कुकर्णः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः। ध्वजदेवताः पूर्वाद्याः कोटिगुणैः समर्पणैः पूजनीयाः; जलकुम्भाः पूर्णफलरूपेण, मण्डलाकारः, पूरिताः स्थाप्याः। शताष्टविंशतिः कुम्भाः, अलङ्करणरहिताः, सुवर्णवस्त्रन्यस्तग्रीवाः, जलपूरिताः, द्वारबाह्ये स्थाप्याः। कुम्भाः वेदिकाकोणेषु पूर्वतः स्थाप्याः; चतुर्भिः कुम्भैः, मन्त्रसंस्कारितैः, हस्तस्पर्शरहितैः, स्थाप्याः। इन्द्रादीन् कुम्भेषु आवाह्य, पूर्वतः क्रमशः पूजनीयाः—"इन्द्र, आगच्छ, देवेश, वज्रधारिन्, गजारूढः।" "मम पूर्वद्वारं देवैः सह रक्ष; नमस्ते।" इन्द्रं रक्षकं पूज्य, मन्त्रेण यज्ञं कुर्यात्। "आगच्छ, शूलधारिन्, अजारूढः, बलसम्पन्नः; देवैः सह आग्नेयदिशाय पूज्यं स्वीकरोतु। नमस्ते।" अग्निं मन्त्रेण "अग्निः शिरः" वा "नमः अग्नये" इत्यादिना पूज्यः। "यम, आगच्छ, महाबलः, दण्डधारिन्, महिषारूढः।" "दक्षिणद्वारं रक्ष, वैवस्वत; नमस्ते।" यमं संहर्तारं मन्त्रेण पूज्यः। "नैरृत, आगच्छ, खड्गधारिन्, महावाहनसहितः; अत्र अर्घ्यं, अत्र पाद्यं; दक्षिणपश्चिमदिशं रक्ष।" नैरृतमन्त्रेण अर्घ्यादिभिः पूज्यः। "वरुण, मकरारूढः, पाशधारिन्, महाबलः।" "आगच्छ, पश्चिमद्वारं रक्ष, रक्ष, रक्ष; नमस्ते।" आचार्यः वरुणराजं अर्घ्यादिभिः पूज्यः। "वायु, आगच्छ, महाबलः, ध्वजधारिन्, वाहनेन; देवैः, मरुद्भिः सह उत्तरपश्चिमदिशं रक्ष; नमस्ते।