अग्निपुराणम्

एवं भगवता प्रतिपाद्यते लिङ्गस्य निर्माणविधिः। चतुर्दशसहस्राणि चतुर्दशशतानि च लिङ्गस्य परिमाणानि निर्दिष्टानि, अष्टाङ्गुलविस्तारः, नवहस्तगर्भः च। तेषां मध्ये अर्धचतुर्थांशकोणैः सूत्रैः कोणान् विचिन्त्य, मध्ये त्रयाणि स्थापनीयानि। विभागेन, उपरि अष्टभुजम्, तस्य द्विगुणं शिवभागः; पादात् पर्यन्तं ब्रह्मा, नाभ्यन्तरे विष्णुः इति। स च प्रजापतिः, तमःपरः, व्यक्ताव्यक्तयोः स्थितः, पञ्चलक्षणविन्यासे शिरः वर्तुलं कथ्यते। शिरसः रूपाणि छत्रवत्, कुक्कुटवत्, अर्धचन्द्राकृतिः वा स्युः; तेषां चतुर्विधानि भेदानां फलानि इच्छानुसारं सिध्यन्ति। शिरः विस्तारः यथायोग्यं विभाग्य, अग्रभागः चतुर्धा कार्यः, विस्तारेणोन्नत्याऽनुसारम्। तत्र चत्वारि सूत्राणि स्वभागानुसारं योज्यानि; एकेन भागेन पद्मम्, त्यागेन विस्तीर्णं नाम्ना स्यात्। त्रिभिः भागैः श्रीवत्सः, रिपोः भागत्यागेन विदलितं स्यात्; सर्वेषां मध्ये समशिरः श्रेष्ठः, कुक्कुटशिरो दिव्यम् इति स्मृतम्। चतुर्भागे लिङ्गे द्वयोः त्यागेन शिरः ताम्रं कथ्यते; अनादेः शिरः अर्धचन्द्रं नाम, शिरसः विशेषं शृणु। अन्त्यभागात् युग्मभागैः एकस्मिन् दिने अमरचिह्नं स्यात्; पूर्णचन्द्रः, अर्धचन्द्रः, पद्मं च द्वित्रिभागनाशेन क्रमशः जायन्ते। अधुना शुभलिङ्गस्य चतुर्मुखत्रिमुखैकमुखानां विशेषं शृणु; पूजायाः भागः मर्त्याग्नेः पादानां च विधिना कार्यः। पूर्ववत् सूर्यरूपं त्यक्त्वा षड्विधस्थानानि निर्मीयन्ते; शिरसः उच्चायाम्, ततः ललाटं नासिका च कार्येते। मुखं, चिबुकं, ग्रीवा च भागैः, भुजनेत्रयोः विभागः; कराः कुसुमाकाराः, प्रतिमामानानुसारं निर्मीयन्ते। मुखं समं कार्यं, विस्तारे षष्ठांशेन; चतुर्मुखस्य वर्णनं कृतम्, अधुना त्रिमुखस्य शृणु। त्रिमुखे कर्णपादौ विशेषतः; ललाटाद्यङ्गानि सूचयेत्, द्वौ भुजौ चतुर्भागैः, पञ्चमं त्यजेत्। मुखोत्पत्तिः विस्तारेण षष्ठांशेन; एकमुखं तु निर्मीयेत, सौम्यनेत्रं पूर्वदिशि स्थाप्यते। ललाटं, नासिका, मुखं, ग्रीवा च निर्मीयेत; भुजौ पञ्चमभागेन कार्येते, अथवा भुजरहिते त्यज्येताम्। मुखोत्पत्तिः विस्तारेण षष्ठांशेन युक्ता; सर्वेषां मुखिनां लिङ्गानां ताम्रं वा कुक्कुटरूपं विधानम्। भगवान् पुनः प्रोवाच—प्रतिमानां पीठविधानं प्रवक्ष्यामि। तस्य दीर्घः प्रतिमासमानः, विस्तीर्णः तस्यार्धः। ऊर्ध्वता तस्य दीर्घार्धेन, अति विस्तीर्णे तु तृतीयेन; मेखला तृतीयेन कार्येति। गर्भः यथायोग्यं माप्यः, किंचित् उत्तराभिमुखः; निर्गमनं चतुर्थांशविस्तारेण। अधस्तात् विस्तीर्णं समं कार्यं, तस्य विस्तारः तस्यार्धः; निर्गमनं तस्य तृतीयांशेन। यथापूर्वं प्रक्षिप्तिः षोडशसंख्यया माप्येत; अधस्तात् षड्भागः, कण्ठः द्वौ भागौ, कण्ठदेशः त्रयः भागाः। शेषभागाः पृथक् पृथग् कार्याः, अधिष्ठानं निर्गमश्च; एषा मेखला च पीठं च सर्वासां प्रतिमानां सामान्यं। प्रतिमाद्वारं देवालयद्वारमितम्; प्रतिमायाः प्रभा गजव्यालाभिः शोभितम्। पीठं च सदा हर्यनुकूलं कार्यम्; सर्वदेवानां विष्णोः निर्दिष्टं प्रमाणं, सर्वदेव्याः लक्ष्म्या निर्दिष्टं प्रमाणं कार्यम्। भगवान् उवाच—पञ्चविधं प्रतिष्ठाविधानं प्रवक्ष्यामि। प्रतिमा एव पुरुषः, पीठं प्रकृतिः, लक्ष्मीः प्रतिष्ठा, योगः तयोः संयोगः। अतः, इच्छाफलकामैः पुरुषैः प्रतिष्ठा क्रियते; आचार्यः गर्भसूत्रं देवालयस्य पुरतः आक्रमेत्। अष्टादशतिः षोडशपर्यन्तं मण्डपं तदधःकं च निर्मीयेत; स्नानाय कुम्भाय, अर्धोपकरणाय च। वेदिका रम्या त्रिभागार्धमानेन कार्य्या; कुम्भकुम्भिकाच्छत्रादिभिः भूषिता स्यात्। पञ्चगव्येन सर्वं प्रोक्ष्य, सर्वोपकरणानि स्थापयेत्; भूषितः आचार्यः विष्णुं ध्यानयन् स्वात्मानं पूजयेत्। मुद्रादिभिः कङ्कणादिभिश्च, प्रतिमाधारिणः प्रत्येकं स्थापनीयाः, तत्र सिद्धाः। चतुरश्रार्धवृत्तपद्मेषु च, पूर्वे द्वाराय पिप्पल, उदुम्बर, वटवृक्षाः स्थाप्याः। प्लक्षवृक्षः शोभनः प्रथमे स्थाप्यः, सुभद्रः अन्दकः च द्वाराय; सुकर्मा, सुहोत्रः जलमृदुव्यत्यये, उच्चायामाय च। पञ्चहस्तपरिमाणं स्थाप्य, स्योनां पृथिवीं च पूजयेत्; द्वारस्तम्भाधस्तात् पुण्याङ्कुरयुक्तानि कुम्भानि स्थापनीयानि। उपरि तेषां समर्पणं कर्तव्यं, सुदर्शनचक्रं च निर्मीयेत; पताका पञ्चहस्तमित्या विज्ञेयम्। तस्य विस्तीर्णं षोडशाङ्गुलं कार्यम्; उत्तमं वेष्टनं सप्तहस्तोन्नतम्। अरुणाग्निवर्णः, कृष्णः, श्वेतः, पीतः; रक्तवर्णः, श्वेताद्यनुक्रमेण च। कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः; शङ्कुकर्णः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः। पताकादेव्यः पूर्वादारभ्य कोटिगुणोपहारैः पूजनीयाः; कुम्भाः पूरिताः, वर्तुलाः, पक्कफलसदृशाः। एकशतानां अष्टाष्टकं कुम्भाः, निरालङ्कृताः, सुवर्णपट्टिकाभिः भूषितग्रीवाः, जलपूर्णाः, द्वारबाह्ये स्थापनीयाः। एवं भगवता लिङ्गप्रतिमा-पीठादीनां विधानं, प्रतिष्ठायाः पञ्चविधं रहस्यं, पूजनस्य यथाक्रमं च सुस्पष्टं सम्यग् उपदिष्टम्।