अग्निपुराणम्

प्रथमं, आद्येषु लिङ्गेषु एकैकं लिङ्गं स्थापितव्यम्; चरणेषु तु त्रयः त्रयः लिङ्गाः विधायन्ते। बुद्धिमन्तः षट् लिङ्गान् तथा एकशताधिकाष्ट लिङ्गान् यथायोग्यं स्थापयन्ति। स्थिरं दीर्घं मितरूपं लिङ्गं, द्वारयोनि-हस्तस्वरूपं, भगस्य भगवतोऽंशेन च भगवता सह, पूज्यदेवतासमानं इति कथ्यते। लिङ्गस्य चतुर्भिः रूपैः व्यासेन चिन्हितव्यम्; तस्य दीर्घता सम्यक् विधाय, लिङ्गं त्रिविधं रूपं प्राप्नोति। चतुर्भिः, अष्टाभिः, अष्टाभिः वर्तुलैः, त्रितत्त्वगुणयुक्तैः, यथेष्टं लिङ्गस्य दीर्घता अङ्गुलिप्रमाणेन निश्चितव्या। देवैः, जीवैः, शिखिभिः, ध्वजादिभिः आरभ्य, अङ्गुलिप्रमाणं ग्राह्यम्; शेषाः अङ्गुल्यः शुभाशुभत्वेन ज्ञेयाः। ध्वजादिषु, ध्वजः, सिंहः, वृषभः उत्तमाः शुभाः च; गर्दभेषु षड्जः, गान्धारः, पञ्चमः सौभाग्यदायकाः। भूः तत्त्वेषु शुभा, अग्निषु आहवनीयः शुभः; उत्तोलितस्य प्रमाणस्य अर्धभागे, नागभागैः क्रमशः विभक्तम्। रस-तत्त्वांशयुक्तैः, षष्टित्रिभागाधिकैः शरैः, धन्येषु, अधमेषु, पूज्येषु, सूर्यसमेषु, चतुर्भुजं रूपं दृश्यते। पञ्चमं तु वृद्धिमत्, व्यासदिवसवृद्ध्याः कारणात्; द्विविधविभागाः तथा अन्ये बहवः विश्वकर्मणा यथायोग्यं वर्ण्यन्ते। धन्यादिषु, त्रिविधं स्थूलत्वं निश्चितम्; हस्त, गुल्फादयः त्रयः सम्यक् संयोज्यन्ते। आद्ये पञ्चविंशति लिङ्गानि, देवैः पूजितानि; पञ्चभिः सप्तभिः एकेन च भक्तैः निर्मितानि। चतुर्दशसहस्रं चतुर्दशशतानि, अष्टाङ्गुलिप्रमाणेन, नवैकहस्तयोनिना; तेषु अर्धचतुर्थकोणैः सूत्रैः कोणः विचार्यः। मध्ये विस्तारं विधाय, त्रीणि मध्ये स्थापयेत्। विभागेन, उपरि अष्टकोणं, द्विअष्टकोणं शिवस्य भागः; पादादन्तं ब्रह्मा, नाभिगतम् विष्णुः इति। अन्धकारात् परे, सर्गाधिपः प्रकटाप्रकटयोः स्थितः; पञ्चलक्षणविन्यासे, शिरः वृत्तं उच्यते। शिरः छत्ररूपं वा, कुक्कुटरूपं वा, अर्धचन्द्ररूपं वा; तेषां चतुर्विधानि, यथाभिलषितं फलम्। शिरः विस्तारः सम्यक् भागैः कर्तव्यम्; अग्रभागः चतुर्भागैः, विस्तारे उन्नतौ च विभक्तः। तत्र चतुर्सूत्राणि भागानुसारं योजनीयानि; एकभागेन पद्मं, त्यागेन विस्तीर्णं नाम। त्रिभागेन श्रीवत्सः, शत्रुभागत्यागेन विखण्डितम्; सर्वेषु, सर्वतोमुखं शिरः श्रेष्ठम्, कुक्कुटरूपं दिव्यम्। चतुर्भागलिङ्गे द्वयत्यागेन शिरः ताम्ररूपम्; अनादिनि शिरः अर्धचन्द्रं इति शृणु। अन्ते भागेन, युगभागैः, एकदिने अमरचिह्नम्; पूर्णचन्द्र, अर्धचन्द्र, पद्मं क्रमशः द्वित्रिभागनाशेन जायते। अधुना शुभलिङ्गस्य चतुर्मुख, त्रिमुख, एकमुखं शृणु; पूज्यभागः मृत्यवतः, अग्नेः, पादस्य च यथानियमं कर्तव्यम्। पूर्ववत् सूर्यरूपं त्यक्त्वा, षड् स्थानानि स्थापयेत्; शिरस्योन्नतिः, ततः ललाटं नासिका च। मुखं, अधरं, ग्रीवा च, बाहुनेत्रभागैः; हस्तपुष्परूपैः, मूर्तिप्रमाणेन। मुखं समं, अष्टमांशविस्तारे कर्तव्यम्; चतुर्मुखं वर्णितम्, त्रिमुखं शृणु। त्रिमुखे, कर्णपादौ अधिकौ; ललाटादीनि सूचितव्यानि, द्विबाहु चतुर्भागैः, पञ्चमं त्यक्तम्। मुखोत्पत्ति अष्टमांशविस्तारेन; एकमुखं अपि तथा, सौम्यनेत्रं पूर्वदिशि। ललाटं, नासिका, मुखं, ग्रीवा च, बाहु पंचमभागेन कर्तव्यम्; बाहुहीनं तु त्याज्यम्। मुखोत्पत्ति षष्ठमांशविस्तारेन उचितम्; सर्वमुखलिङ्गेषु ताम्रं वा कुक्कुटरूपं विधीयते। भगवान् उवाच—अधुना प्रतिमानां पीठं व्याख्यास्यामि; तस्य दीर्घता प्रतिमायाः समा, विस्तीर्णं तस्यार्धम्। उन्नतिः तस्य दीर्घस्यार्धम्, अतीव विस्तीर्णे तु तृतीयम्; सूत्रबन्धः तृतीयभागेन। गर्भः तदनुसारं नीलोत्तरं किञ्चित्; निर्गमनं चतुर्थविस्तारेण। हे अग्ने, अधस्तात् विस्तीर्णं समं कर्तव्यम्, विस्तारस्यार्धम्; जलनिर्गमनं तृतीयभागेन। उत्कर्षः पूर्ववत् षोडशसंख्यया; अधः षड्भागः, ग्रीवा द्विभागः, कण्ठः त्रिभागः। शेषभागाः प्रत्येकं पृथक् कर्तव्या, अधस्तात्, निर्गमने च; बन्धः पीठं च सर्वप्रतिमासु सामान्यम्। प्रतिमाद्वारं देवालयद्वारप्रमाणेन; प्रतिमाप्रभा गजव्यालैः शोभिता। पीठं च सर्वदा हरिसंयुक्तं कर्तव्यम्; सर्वदेवतासु विष्णुप्रमाणं, देव्यासु लक्ष्मीप्रमाणं ग्राह्यम्। भगवान् उवाच—पञ्चविधं स्थापनं व्याख्यास्यामि; प्रतिमा एव पुरुषः, पीठं प्रकृतिः, लक्ष्मीः अधारः, योगः तयोः संयोजनम्। तस्मात्, इच्छाफलैः पुरुषैः स्थापना क्रियते; आचार्यः गर्भसूत्रं देवालयस्य पुरतः आरेष्यति। अष्टादश, षोडश, विंशतिः पर्यन्तं मंडपं तस्य अधस्तात् च निर्मीयते; स्नानाय, कलशाय, अर्धोपकरणाय च। वेदी रम्या त्रिभागार्धेन कर्तव्या; जलकलशैः, घटकैः, छत्रैः शोभिता। पञ्चगव्येन सर्वं सिञ्च्य, सर्वोपकरणं व्यवस्थितम्; अलङ्कृतः आचार्यः विष्णुं ध्यानयन् स्वात्मानं पूजयेत्।