अग्निपुराणम्

मकरराशौ वरुणः पाशं धारयति, वायुः पताकां वहति; मृगराशौ कुबेरः गदां धारयन् मेषे उपविष्टः अस्ति; ईशानः जटिलः वृषे समारूढः दृश्यते। लोकपालाः द्विभुजाः सन्ति; विश्वकर्मा अक्षमालां धारयति; हनुमान् वज्रं हस्ते धारयन् पदाभ्यां अधिष्ठितः अस्ति। किन्नराः वीणाः धारयन्ति; विद्याधराः हारम् धारयन्तः आकाशे निवसन्ति; पिशाचाः दुर्बलाङ्गाः, वेतालाः विकृतवदनाः सन्ति। क्षेत्रपालाः शूलानि धारयन्ति; भूताः महोदराः कृशाङ्गाः च सन्ति। भगवान् उवाच—अहं योगिनीषु अष्टवर्गाणि इन्द्राद्याः ईशानान्ताः क्रमशः वर्णयिष्यामि। ताः अक्षम्या, रूक्षकर्णी, राक्षसी, कृपणाक्षया, पिङ्गाक्षी, क्षया, क्षेमा, इला, लीलालया, लोला, लक्ता, बलाकेशी, लालसा, विमला पुनः, हुताशा, विशालाक्षी, हुंकारा, वडवामुखी, महाक्रूरा, क्रोधना, भयङ्करी, महानना, सर्वज्ञा, तला, तारा, ऋग्वेदा, हयानना, साराख्या, रुद्रसंग्रही, सambara, तालजङ्घिका, रक्ताक्षी, सुप्रसिद्धा, विद्युज्जिह्वा, कारङ्किणी, मेघनादा, प्रचण्डोग्रा, कालकर्णी, वरप्रदा, चन्द्रा, चन्द्रावली, प्रपञ्चा, प्रलयान्तिका, शिशुवक्त्रा, पिशाची, पिशिताशा, लोलुपा, धमनी, तापनी, रागिणी, विकृतानना, वायुवेगा, बृहत्कुक्षी, विकृता, विश्वरूपिका, यमजिह्वा, जयन्ती, दुर्जया, जयन्तिका, विडाली, रेवती, पूतना, विजयन्तिका च। केचन अष्टभुजाः, केचन चतुर्भुजाः; इच्छानुसारं शस्त्राणि धारयन्ति, सर्वसिद्धिदात्रीः सन्ति। भैरवः हस्ते सूर्यं धारयति, कूर्वे मुखं, जटाजूटे चन्द्रं च धारयति। ताः खड्गं, अंकुशं, परशुं, सर्वभीतिहरं शस्त्रं धारयन्ति; केचन धनुः, त्रिशूलं, गदां, पाशं, अर्धोत्क्षिप्तं कवचं च धारयन्ति। द्विभुज्या गजचर्मपरिधानाः, नागाभरणविभूषिताः, भूतभक्षिण्यः, मातृषु पूजिताः, कदाचित् पञ्चमुख्यः च दृश्यन्ति। अविलोमात् अग्निपर्यन्तं अष्टदीर्घरूपविभागाः सन्ति; ताः षडङ्गयुक्ताः स्वस्ववर्गैः सह क्रमशः पूजनीयाः। मन्दिरदण्डे समारूढाः, सुवर्णरसेन अलङ्कृताः, शब्दमण्डलबिन्दुसंयुक्ताः, मातृभिः भगवता च प्रकाशिताः सन्ति। वीरभद्रः वृषे समारूढः, मातृणां पुरतः स्थितः, चतुर्मुखः; गौरी द्विभुजा, त्रिनेत्री, त्रिशूलं दर्पणं च धारयति। सा त्रिशूलं, कमण्डलुं, कुम्भं च धारयति, वरं ददाति, चतुर्भुजा; ललिता पद्मे स्थित्वा, स्कन्दगणैः दर्पणदण्डं धारयन्ति। चण्डिका दशभुजा, खड्गं, त्रिशूलं, शत्रुनाशकशूलं धारयति; वामपार्श्वे सर्पपाशं, चर्म, अंकुशं, परशुं च धारयति। धनुः, सिंहः, महिषः च उपस्थितः, महिषः पुरतः त्रिशूलेन आहतः। भगवान् पुनः उवाच—अहम् आरम्भात् लिङ्गस्य वृत्तान्तं अन्यथा वर्णयिष्यामि। शृणु। लवणलिङ्गं, बुद्धिवृद्धिकृत् घृतलिङ्गं, वस्त्रलिङ्गं च क्षणिकं सम्पत्त्यर्थं कथ्यते। पक्वापक्वयोः, मृद् उत्तमः; अपक्वे पक्वः श्रेष्ठः। तदनन्तरं दारुलिङ्गं पुण्यं, दारुषु शिलालिङ्गः श्रेष्ठः; शिलात् मुक्तालिङ्गं, ततो लौहलिङ्गं, ततो सुवर्णलिङ्गं। रजतलिङ्गं प्रशस्तम्; ताम्रं, कंसलिङ्गं च भोगमोक्षदं; चित्रितं, पारदलिङ्गं च भोगमोक्षे उत्तमम्। पारदं, मिश्रधातुरत्ननिर्मितं च वृद्ध्यर्थं; मापनलिङ्गं न इच्छ्यते, सिद्धं न, स्वयम्भू स्थापनीयम्। वामपार्श्वे इच्छानुसारं पीठमन्दिरविन्यासः क्रियते; दर्पणस्थं सूर्यमण्डलस्थितं लिङ्गं पूजनीयम्। हरिः सर्वत्र पूज्यः; लिङ्गस्य पूर्णपूजा कार्य्या; शिलालिङ्गं हस्तमितं, दारुलिङ्गं अपि। चललिङ्गं अङ्गुल्या मितं, द्वारमध्ये वा गर्भगृहे स्थाप्यते; गृहलिङ्गं एका अङ्गुल्या पञ्चदशाङ्गुल्यन्तं। द्वारमितात् त्रिगुणं; गर्भगृहात् नवगुणं; नवगर्भमितेन लिङ्गं गृहे पूजनीयम्। एवं त्रयस्त्रिंशत् लिङ्गानि उत्तममित्या ज्ञेयानि; मध्यमित्या त्रयस्त्रिंशत्; अधममित्या अपि त्रयस्त्रिंशत्। एवं एकशतं अष्ट लिङ्गानि; एका अङ्गुल्या पञ्चान्तं चललिङ्गं लघुतमम्। षडङ्गुल्यः दशाङ्गुल्यन्तं मध्यमं; एकादशाङ्गुल्या पञ्चदशान्तं उत्तमम्। महान् रत्नलिङ्गः षडङ्गुल्यः, अन्यरत्नैः नवाङ्गुल्यः; सुवर्णलिङ्गं सूर्यकिरणैः शेषत्रयपञ्चाङ्गुल्यः। षोडशांशे वेदभागे, ऊर्ध्वदेशात् युगं त्यक्त्वा, कोणेषु द्वात्रिंशत् षोडशांशानि निष्कासनीयानि। चतुष्पादात् कण्ठः विंशत्याः त्रियोगैः मितः; द्वयोः पक्षयोः त्यक्त्वा चललिङ्गं श्रेष्ठम्। युग, ऋतु, नागमित्या अधिष्ठानस्य, द्वारं तलेन क्रमशः क्षिप्यते; लिङ्गस्य ऊर्ध्वभागः द्वारमित्या, तलेन एकपादेन न्यूनः। अधमलिङ्गं गर्भस्य अर्धमितम्; उत्तमं तत्त्वत्रिगुणमितम्; तयोः मध्ये सप्तसूत्राणि समं स्थापनीयानि। एवं नवसूत्राणि; तत्त्वसूत्रैः मध्यलिङ्गम्; द्विसन्ध्या वामवामभागे, लिङ्गस्य नवमितम्। हस्तात् हस्तवृद्धिः नवपदान्तं; लिङ्गं त्रिविधम्—अधमं, मध्यमं, उत्तमं—त्रिगुणस्वरूपम्। एवं भगवतः वचनानुसारं, दिव्यरूपाणि, योगिन्यः, मातरः, लिङ्गानि च, क्रमशः पूजनीयानि, तेषां स्वरूपं, गुणं, पूजाविधिं च अवलोक्य भक्तः श्रद्धया पूजां कुर्यात्।