मारुतिः, वानराणां जीवितार्थं रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं च, शतयोजनविस्तीर्णं समुद्रं लङ्घयन् अगच्छत्। समुद्रं लङ्घयित्वा, उद्यमानं मैनाकं दृष्ट्वा, सिंहिकां घातयित्वा, लङ्कां दृष्टवान्—राक्षसगृहाणि, स्त्रीणां निवासस्थानानि च। दशग्रीवस्य, कुम्भस्य, कुम्भकर्णस्य, विभीषणस्य, इन्द्रजितः, अन्येषां च राक्षसानां गृहाणि अपि दृष्टवान्। सुरासदनादिषु सीतां न दृष्टवान्, चिन्तायाम् निमग्नः। अशोकवनं गत्वा, शिंशपायाः अधः सीतां दृष्टवान्। राक्षसीभिः रक्षितां सीतां दृष्ट्वा, रावणः तस्याः समीपे 'मे धर्मपत्नी भव' इति उक्तवान्। शिंशपायाः अधः सीता 'न' इति प्रत्युवाच। वानरः राक्षसीः अपि शृणोति—'रावणस्य पत्नी भव' इति ताः याचन्ति। रावणः तत्रतः निर्गतवान्। ततः वानरः सीतायै उक्तवान्—'दशरथः राजा आसीत्। रामः लक्ष्मणः च तस्य पुत्रौ, धर्मात्मनौ, वनवासिनौ। त्वं जानकी, रामस्य पत्नी, रावणेन बलात् हृता। रामः सुग्रीवस्य मित्रम्, माम् अन्वेषणाय प्रेषितवान्। एष स्वर्णमुद्रिका, रामेण दत्ता, प्रत्यक्षम् प्रमाणम्।' सीता मुद्रिकां गृह्य, वातात्मजं दृष्ट्वा, पुनः उपविश्य, 'यदि जीवति...' इति उक्तवती। 'रामः मां किमर्थं न उद्धरति?' इति चिन्तायुक्ता पृष्टवती। वानरः प्रत्यवदत्—'रामः, हे सीते, न जानाति; ज्ञात्वा त्वां उद्धरिष्यति। रावणं राक्षसं सेनया सह हत्वा, हे राज्ञि, किञ्चिद् चिह्नं ददातु।' सीता वानराय मणिं दत्तवती। तं मणिं दत्त्वा, 'यथा रामः शीघ्रं मां उद्धरिष्यति, तथा त्वम् कुरु। काकस्य आक्रमणकथां रामाय कथय, दुःखहरः भव' इति उक्तवती। मणिं कथां च गृह्य, हनुमान् उक्तवान्—'तव पतिः आगमिष्यति'; वा काचन स्त्री, हे शुभे, मम पृष्ठे आरोहति। 'अद्य अहम् तव दर्शनं सुग्रीवसहितं राघवाय करिष्यामि' इति उक्तवान्। सीता 'माम् राघवाय नय, हे हनुमन्' इति उक्तवती। हनुमान् दशग्रीवस्य दर्शनाय उपायं चिन्तितवान्; वनं विनाश्य, रक्षकान् दन्तैः, नखैः, अन्यैः च घातयामास। सर्वान् किंकरान् सप्त मन्त्रिपुत्रान् च घातयित्वा, अक्षं राजपुत्रं, इन्द्रेण जितम्, बध्नीत्। सर्पपाशेन रावणं दर्शयामास, यस्य नेत्रे पिंगलवर्णे। रावणः पृष्टवान्—'कः त्वम्?' हनुमान् प्रत्यवदत्—'अहं रामस्य दूतः। सीतां राघवाय प्रयच्छ, अन्यथा त्वं म्रियसे। नूनं त्वं लङ्काया राक्षसैः सह रामस्य बाणैः हन्यसे।' रावणः हनुमन्तं मारयितुम् इच्छन्, विभीषणेन निरुद्धः। हनुमतः पुच्छं दग्धम्, स दग्धपुच्छः अभवत्। लङ्कां राक्षसान् च दग्ध्वा, सीतां दृष्ट्वा प्रणम्य, समुद्रं पुनः लङ्घित्वा, 'सीता दृष्टा' इति उक्तवान्। अंगदः अन्ये च, अंगदेन नीताः, मधुवने मधु पिबन्ति। दधिमुखं अन्यांश्च जित्वा, 'सीता दृष्टा' इति उक्तवन्तः। रामः हर्षितः हनुमन्तं पृष्टवान्—'कथं सीतां दृष्टवान्? सा मम किं उक्तवती?' 'कामाग्निसम्भूतस्य सीताकथारसस्य मया अभिषिक्तः भव' इति रामः उक्तवान्। हनुमान् रामाय उक्तवान्—'समुद्रं लङ्घित्वा आगच्छम्।' 'सीतां दृष्ट्वा, नगरं दग्ध्वा, एष सीता-मणिः। रावणं हत्वा, सीतां पुनः प्राप्स्यसि। राम, शोकं मा कुरु।' मणिं गृह्य, रामः शोकात् रुदितवान्, वियोगेन संतप्तः। मणिं दृष्ट्वा, 'जानकी दृष्टा। सीते, माम् तव समीपं नय' इति उक्तवान्। 'विना तया अहम् जीवितुं न शक्नोमि' इति रामः। सुग्रीवेन अन्यैः च सांत्वितः, स समुद्रतीरे अगच्छत्, यत्र विभीषणः रामम् अभ्यागतवान्। स भ्रातृ-रावणेन त्यक्तः, दुष्टेन, रामाय 'सीतां ददातु' इति उक्तवान्, किन्तु एकाकी, निरवलम्बः। रामः विभीषणं मित्रं कृत्वा, लङ्कायाः अधिपतिं च स्थापयामास। समुद्रः मार्गं न दत्ते, रामः बाणैः तं विदारितवान्। समुद्रं विदार्य, समुद्रः प्रकटितः, रामः उक्तवान्—'नलसहितः समुद्रस्य उपरि सेतुं निर्माय लङ्कां गच्छ, हे गम्भीर।' 'त्वया मया पूर्वं कृतः; रामः अपि नलसेतुना, वृक्षपर्वतैः निर्मितं, महासागरं लङ्घितवान्।' नारदः उक्तवान्—'अंगदः रावणं गत्वा रामस्य आज्ञया उक्तवान्—'जानकीं राघवाय शीघ्रं ददातु, अन्यथा त्वं म्रियसे।' रावणः, मारयितुम् इच्छन्, युद्धे भीष्मः, रामाय उक्तवान्—'दशग्रीवः केवलं एकं युद्धं इच्छति।' एतत् श्रुत्वा, रामः लङ्कां युद्धाय वानरैः सह अगच्छत्। हनुमान्, मैन्दः, द्विविदः, जाम्बवान्, नलः च तेन सह अगच्छन्। नीलः, तारा, अंगदः, धूभ्रः, सुशेनः, केसरिः, गयः, पानसः, विनताः, रम्भः, शरभः, कथनः, बलवान् च। गवाक्षः, दधिवक्त्रः, गवयः, गन्धमादनः, सुग्रीवः च, असंख्याः अन्ये च तत्र उपस्थिताः। राक्षसवानरयोः महान् संग्रामः अभवत्। राक्षसाः वानरान् बाणैः, शूलैः, गदाभिः, अन्यैः च हत्वा। वानराः राक्षसान् नखैः, दन्तैः, शिलाभिः, अन्यैः च हत्वा। राक्षससेना—गजाश्वरथपदातिसम्पन्ना—विनष्टा। हनुमान् शत्रुं धूम्राक्षं पर्वतशिखरेण हत्वा। नीलः अक्रम्पणं प्रहस्तं च युद्धे हत्वा। इन्द्रजितः बाणपाशात् विमुक्तौ रामः लक्ष्मणः च, गरुडं दृष्ट्वा, राक्षससेनां बाणैः हत्वा। रामः रावणं युद्धे बाणैः विदारितवान्। रावणः संतप्तः, कुम्भकर्णं जागारयामास।