अग्निपुराणम्

कूर्मावतारस्य वामभागे लक्ष्मीः संस्थाप्यते, तस्य पादयोः पृथिवी च स्थित्या विराजते। वराहमूर्तेः प्रतिष्ठया राज्यलाभः संसारसागरस्य च तरणं प्राप्यते। नृसिंहः, वामोरुस्थितः, दानवमुष्टिं विवृत्तास्येन विदारयन् माल्यभूषितः, तेजस्विनं चक्रगदाधरः दृश्यते। वामनः छत्रदण्डधारी, कदाचित् चतुर्भुजः अपि, चित्रितः भवति; रामः धनुः, खड्गं, परशुं च धारयति। रामः स्मृतः धनुष्मान् बाणधारी, खड्गशङ्खधारी, द्विभुजः वा; गदाहलधरः, चतुर्भुजः अपि दृश्यते। तस्योपरि वामे हलं, अधः शोभनं शङ्खं, दक्षिणे गदां, तदधः चक्रं स्थाप्यते। कल्किः कुशधनुर्धारी, द्विजः, म्लेच्छनाशकः; अथवा, अश्वारूढः, खड्गशङ्खचक्रबाणधारी च दृश्यते। वासुदेवाद्यनवविग्रहलक्षणानि कथयामि—दक्षिणे गदा, वामे परमं चक्रं धारयति। ब्रह्मा च ईशः सदा पार्श्वयोः स्थितौ, वासुदेवः पूर्ववत्; शङ्खं वरदं च धारयन्, द्विभुजः चतुर्भुजः वा अस्ति। रामः हलमुसलधारी स्मृतः; प्रद्युम्नः दक्षिणे वज्रं, वामे शङ्खं, धनुः च धारयति। प्रद्युम्नः गदाभिः कण्ठे परिवृतः, अथवा धनुष्पाणिः; अनिरुद्धश्चतुर्भुजः, श्रीमान् नारायणः अपि चतुर्भुजः। ब्रह्मा चतुर्मुखश्चतुर्भुजः, विस्तीर्णोदरः, शिखानद्धजटिलः, हंसवाहनः। दक्षिणे अक्षमाला वा स्रुक्, वामे कमण्डलुं धारयति; सरस्वती सावित्री च वामदक्षिणयोः संस्थे। विष्णुः अष्टभुजः गरुडारूढः, दक्षिणे खड्गं, वामे गदाबाणवरदधनुर्धनुर्वरप्रदं शिरःकवचं च धारयति। नृसिंहः चतुर्भुजः चक्रशङ्खधारी, अथवा शङ्खचक्रधारी, दैत्यं विदारितवान्। वराहः चतुर्भुजः, हस्ते शेषधरः; एकेन भुजेन पृथिवीं धारयन्, वामे पद्मं धारयति। पृथिवी तस्य पादे, लक्ष्मीः अपि पादयोः स्थाप्या; अष्टभुजः गरुडारूढः दक्षिणे दृश्यते। वामे चक्रखड्गमुसलाङ्कुशानि, शङ्खधनुगदापाशपद्मवीणाः अपि दर्शनीयाः। लक्ष्मीसरस्वत्यौ चित्रणीयौ; विश्वरूपः दक्षिणे, हस्ते मुष्टिपाशशूलशराः। वामे शङ्खधनुगदापाशशक्तयः; हलपरशुदण्डचर्मखड्गाः अपि। सः विंशतिभुजः चतुर्मुखः, दक्षिणवामे स्थितः; वामभागे त्रिनयनः, जलशयनः अपि। एकं पादं श्रीणा धृतः, विमलादिभिः स्तुतः; कम्बुपद्मनाभः चतुर्मुखः हरिशङ्कररूपः। दक्षिणे शूलशक्तिधारी, पादे गदाचक्रयुतः; रुद्रजटिलः, लक्ष्मीचिह्नितः, गौरीलक्ष्म्यन्वितः। हरिः शङ्खचक्रगदावेदधारी, अश्वशिराः; वामपादं शेषे, दक्षिणपादं कूर्मपृष्ठे स्थापयति। दत्तात्रेयः द्विभुजः, वामाङ्के श्रीः; विष्वक्सेनः चक्रगदाहलशङ्खधारी, हरिसैन्ये स्थितः। भगवानुवाच—चण्डीः विंशतिभुजां चित्रयेत्, दक्षिणहस्तेषु त्रिशूलखड्गशूलचक्रपाशकवचायुधाभयमुद्राः धारयन्तीम्। वामहस्तेषु डमरुशक्तिसर्पपाशकवचपरश्वधानकुड्मयकं ध्वजं गदां च धारयन्तीम्। चण्डीः दशभुजा, दर्पणमुष्टिकं च धारयन्ती; अधस्तात् महिषासुरः छिन्नशिराः पतितं शिरः। असुरग्रीवात् कोपयुक्तः पुरुषः आयुधमुत्सृज्य निर्गच्छति; त्रिशूलधारी, रक्तधाराभिः सिक्तः, रक्तमाल्यकेशलोचनः। महिषः सिंहेन खाद्यते, ग्रीवापाशेन बद्धः; सिंहः याम्याया वामपादेन पदातलं कृतः, दैत्यः अधः पतितः। एषा चण्डिका त्रिनयना, शस्त्रधारिणी, शत्रुनाशिनी, नवदलपद्मस्थाने स्वस्वरूपेण पूज्या दुर्गारूपिणी। इन्द्रादीनां क्रमशः आदौ मध्ये शिरसि च, नवतत्त्वैः सह; अष्टादशभुजा दक्षिणे शिरःकवचधारिणी। वामे दर्पणं, तर्जनीं, धनुः, ध्वजं, डमरु, पाशं, शूलं, मुद्गरं, त्रिशूलं च धारयति। देवी वज्रखड्गाङ्कुशबाणचक्रदण्डयुताः, शेषरूपेषु षोडशभुजाः अस्ति। डमरुतर्जनीं त्यक्त्वा, रुद्रचण्डादयः नव, रुद्रचण्डा, प्रचण्डा, चण्डोऽग्रा, चण्डनायिका, चण्डा, चण्डवती, चण्डरूपा, अतिचण्डिका, उग्रचण्डा, मध्ये रोचना, भारुणी, असिता। नीलाशुक्लधूम्रिकापीतश्वेताः सिंहवाहिन्यः; महिषः सशस्त्रपुरुषः दैत्यकेशपाणिपीडितः। नवदुर्गाः आलीढस्थिताः, पुत्रसमृद्धये स्थापनीयाः; गौरीचण्डिकादयः कुम्भाक्षमालाज्वालायुधधारिण्यः। सा स्वयम् अरण्यसिद्धा, ललिता अग्निहीना; वामे स्कन्धे हस्तः, द्वितीये दर्पणधारिणी। दक्षिणदिशि फलसंयुक्तहस्तयुतः सौभाग्या, उपरि लक्ष्मीः दक्षिणहस्ते पद्मं, वामे फलम् धारयन्ती। सरस्वती पुस्तकमक्षमालां वीणां च धारयति; श्वेता शुभ्रवर्णा, पद्मधारिणी, मकरस्थिता जाह्नवीरूपिणी।