अग्निपुराणम्

एवमुक्त्वा सः रामस्य समीपं जगाम, तत्र विनीतः वानराधिपतिं प्रणम्य प्रोवाच—‘समस्ते वानरगणे सीतान्वेषणाय सञ्चिते।’ ततोऽस्याज्ञया सः पुनः अवदत्—‘मम आदेशेन वानराः प्रेष्यन्ताम्; ते जानकीम्विचिन्वन्तु। मासस्य अन्ते प्रत्यागच्छन्तु; अथ चेत् मासात् परं न आगच्छेयुः, तदा तान् विनाशयिष्यामि।’ इति सुग्रीवेण सम्यगुक्तं श्रुत्वा वानराः पूर्वदिशं, पश्चिमदिशं, उत्तरदिशं च जग्मुः; रामेण सुग्रीवेण च सह गच्छन्तः, किन्तु जानकीं न प्राप्नुवन्। हनूमान् तु रामस्य मुद्रिकां गृहित्वा वानरैः सह दक्षिणदिशं गत्वा सुप्रभायाः गुहायाः समीपे विचिन्वन्। मासस्य काले गते अपि न दृष्ट्वा जानकीम्, ते दुःखिता ऊचुः—‘वृथा म्रियामहे; केवलम् जातायुः एव धन्यः।’ सीतायाः कृते यः युद्धे रावणेन हतः प्राणान् त्यक्तवान्, तस्य श्रवणेन सम्पातिः वानरान् आहाररूपेण त्यक्त्वा प्रोवाच—‘सः जातायुः मम भ्राता आसीत्; अहम् सूर्यमण्डलमुत्क्षिप्तः, सूर्यतापात् रक्षितः गच्छन्, पक्षौ दग्धौ, आकाशात् पतितः चास्मि। रामवार्तां श्रुत्वा मम पक्षौ पुनः वर्धिताः; अधुना अहम् जानकीं पश्यामि, या अशोकवनं प्रविष्टा, सा लङ्कायामेव। लवणसिन्धुः शतयोजनविस्तीर्णः, तत्र त्रिकूटगिरौ वानराः रामं सुग्रीवं च विज्ञाय साक्षात् भाषन्ताम्।’ एवं सम्पातेः वचनं श्रुत्वा, नारदः उवाच—हनूमान्, अङ्गदः, अन्ये च वानराः, सागरं दृष्ट्वा, ऊचुः—‘कः खलु एतं सागरं तीर्त्वा जीवेत्?’ वानराणां रक्षार्थं रामस्य कार्यसिद्ध्यर्थं च, मारुतिः शतयोजनं सागरं लङ्घयामास। सः उदयमानं मैनाकं दृष्ट्वा, सिंहिकां निहत्य, लङ्कां, राक्षसानां गृहाणि, स्त्रीणां वेश्मानि च अपश्यत्। दशलस्य गृहम्, कुम्भस्य, कुम्भकर्णस्य, विभीषणस्य, इन्द्रजितः, अन्येषां च राक्षसानां गृहाणि अपश्यत्। मद्यशालासु अन्यत्र च सीतां न दृष्टवान्, चिन्तया आविष्टः सन्, अशोकवने शिंशपावृक्षस्य अधः सीतां अपश्यत्। तत्र राक्षसीभिः रक्ष्यमाणां सीतां ददर्श, यत्र रावणः ‘मम भार्या भव’ इति भाषमाणः, सीता तु शिंशपायाः अधः ‘न’ इति प्रत्युवाच। तत्र वानरः राक्षसीः श्रुत्वा, ‘रावणस्य भार्या भव’ इति याचमानाः, रावणस्य निर्गम्य, सः उवाच—‘दशरथो राजा आसीत्। रामः लक्ष्मणश्च तस्य पुत्रौ, धर्मिष्ठौ, वनवासिनौ; त्वं जानक्याः रामस्य भार्या, रावणेन बलात् हृता।’ रामः सुग्रीवस्य मित्रम्, माम् अन्वेषणाय प्रेषितवान्; एषा मुद्रिका रामदत्ता प्रत्यक्षम्। सीता मुद्रिकां गृहित्वा, पवनसुतं दृष्ट्वा, उपविष्टा पुनः उवाच—‘यदि स जीवेत्...’ सा सन्देहवती पप्रच्छ—‘कुतः रामः माम् न उद्धरति?’ वानरः प्रत्युवाच—‘रामः, हे सीते, न जानाति; यदा ज्ञास्यति, तदा त्वां उद्धरिष्यति।’ राक्षसस्य रावणस्य वधं कृत्वा, सैन्येन सह, हे राज्ञि, चिन्हं दातव्यम्; सीता वानराय मणिं ददौ। सा उवाच—‘यथा रामः शीघ्रं माम् उद्धरेत्, तथा त्वम् कुरु; काकस्य आक्रमणकथां निवेद्य, गच्छ दुःखहर।’ मणिं कथां च गृहित्वा, हनूमान् उवाच—‘तव पतिः आगमिष्यति’; अथवा काचिद् स्त्री मम पृष्ठे आरोह्य गच्छेत्। अद्यैव त्वाम्, सुग्रीवेन सह, राघवाय दर्शयिष्यामि; सीता उवाच—‘माम् राघवाय नय, हे हनूमन्।’ हनूमान् उपायं चिन्तयामास दशलस्य दर्शनाय; वनं विनाश्य, तस्य रक्षिणः दंष्ट्रैः नखैः च निहत्य। सर्वान् किंकरान् सप्त मन्त्रिपुत्रांश्च हत्वा, अक्षं राजपुत्रं, यं इन्द्रः जितवान्, बद्धवान्। पाशेन बद्ध्वा, सः रावणं, ताम्रलोचनम्, दर्शयामास। रावणः पप्रच्छ—‘कः त्वम्?’ हनूमान् प्रत्युवाच—‘रामस्य दूतः अहम्। सीतां राघवाय देहि, अन्यथा मरिष्यसि; नूनं त्वं च लङ्कायाः राक्षसाः च रामबाणैः हता भविष्यथ।’ रावणः हनूमन्तं हन्तुं मनसि कृत्वा, विभीषणेन निरुद्धः। तदा हनूमतः पुच्छं प्रज्वालितम्, सः ज्वलद्ग्रिवः अभवत्। लङ्कां राक्षसान् च दग्ध्वा, सीतां दृष्ट्वा, तस्यै प्रणम्य, सागरम् अतिक्रम्य, अवदत्—‘मया सीता दृष्टा।’ तदनन्तरं अङ्गदप्रमुखाः वानराः मधुवने मधु पीत्वा, दधिमुखं जित्वा, ऊचुः—‘सीता दृष्टा’ इति। रामः हृष्टः हनूमन्तं पप्रच्छ—‘कथं त्वया सीता दृष्टा? किम् उवाच सा मम?’ ‘कामाग्निजन्मनः सीताकथारसामृतैः माम् सिञ्च,’ इति रामेण उक्तः, हनूमान् उवाच—‘सागरं लङ्घित्वा आगतः। सीतां दृष्ट्वा, पुरीं दग्ध्वा, एषः सीतामणिः; रावणं हत्वा, सीतां प्राप्स्यसि; राम, मा शोचिः।’ मणिं गृह्य, रामः विरहव्यथया रुदन्, तम् आलोक्य, उवाच—‘जानकी दृष्टा; सीते, माम् तव समीपं नय। त्वया विना जीवितुं न शक्नोमि।’ सुग्रीवेनादिभिः समाश्वास्य, सः सागरतीरं गतः, यत्र विभीषणः रामम् उपागच्छत्। सः भ्रात्रा रावणेन त्यक्तः, पापेन, रामाय सीतां दातव्यमिति उक्त्वा, एकाकी, निरनुयायी आसीत्। रामः विभीषणं मित्रं कृत्वा, लङ्कायाः अधिपतित्वे स्थापयामास। सागरः मार्गं न ददौ; तदा रामः बाणैः तं विदार्य, सागरस्य आविर्भावं कृत्वा, अवदत्—‘नलसहितः सेतुं समुद्रे स्थापयित्वा लङ्कां गच्छ, हे गम्भीर।’ ‘त्वया पूर्वं निर्मितः अहम्; रामः अपि नलसेतुना, वृक्षपर्वतैः निर्मितेन, महोदधिं अतीत्य लङ्कां जगाम।