वसिष्ठः उवाच— वेदः एव ब्रह्म च ईश्वरः च, संसारसागरस्य तारणाय नौका इव अस्ति। यस्य तत्त्वं विज्ञायते, स सर्वज्ञः भवति। अथाग्निः प्रोवाच— विष्णुः, कालः, अग्निः, रुद्रः— अहमेव एते सर्वे। ज्ञानस्य सारं, पुराणं च, सर्वकारणभूतं, अहं ते कथयिष्यामि। सृष्टिः, प्रलयः, वंशानुक्रमः, मन्वन्तराणां वर्णनं, मत्स्यकूर्मादिरूपाणां च कारणम् एतत् पुराणस्य विषयः। भगवतः विष्णोः ज्ञानं द्विविधं— परं च अपरं च। ऋग्यजुःसामाथर्वाणो वेदाः, षड्वेदाङ्गानि च, द्विजश्रेष्ठ। शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम्, निरुक्तम्, ज्योतिषम्, छन्दः, कोषः, मीमांसा, धर्मः, पुराणम्— एतानि तु अपरा विद्याः। तर्कः, आयुर्वेदः, गानविद्या, धनुर्वेदः, अर्थशास्त्रम्— अपरा विद्याः। या तु ब्रह्मणः प्राप्तिः सा परा विद्या। यत् अदृश्यं, अस्पृश्यं, अन्वयं निर्गुणं च नित्यं च, यथा विष्णुना मया उक्तं, ब्रह्मणा च सुरेभ्यः प्राचीनकाले। एवं मत्स्यादिरूपाणां कारणं अपि अहं ते कथयिष्यामि। एवं प्रथमोऽध्यायः समाप्तः— ‘प्रश्नो’ नाम— अत्राग्निपुराणे महापुराणेषु एकः। ततः वसिष्ठः उवाच— हे ब्रह्मन्, मत्स्यादिरूपधारिणं विष्णुं, सृष्ट्यादिकारणं च, यथावद् विष्णोः श्रुतं तदग्निपुराणं कथय। अथाग्निः उवाच— हे वसिष्ठ, हरिणः मत्स्यावतारं वर्णयिष्यामि। अवतारकर्म दुष्टनाशनाय, साधुपरिपालनाय च भवति। पूर्वकल्पे प्रलये ब्रह्मप्रेरितेऽभवत्। तदा, भूरादिलोकाः सागरेण आप्लाविताः। विवस्वतः पुत्रः मनुः, भोगमोक्षार्थं तपः अकरोत्। कृतमालानद्यां जलदानकाले, तस्य हस्ते एकः लघुर्मीनः अदृश्यत। स तं जलं क्षिप्तुम् इच्छन्, तदा स मत्स्यः अब्रवीत्— ‘न मां विसृज, नरश्रेष्ठ।’ ‘अहं अद्य मकरादिभयात् भीतः अस्मि।’ इति श्रुत्वा स तं घटे स्थापयामास। मत्स्यः तत्र वर्धमानः पुनः उक्तवान्— ‘विस्तीर्णं स्थानं देहि।’ राजा तस्य वचनं श्रुत्वा, तं कुम्भे स्थापयामास। तत्र वर्धमानः मत्स्यः पुनः उक्तवान्— ‘राजन्, विस्तीर्णतरं स्थानं देहि।’ सरसि स्थापितः, तत्रापि वर्धमानः, ‘विस्तीर्णतरं स्थानं देहि’ इति उक्तवान्। स तं सागरे स्थापयामास। क्षणेन स मत्स्यः लक्षयोजनपरिमाणः अभवत्। तं अद्भुतं मत्स्यं दृष्ट्वा, मनुः विस्मितः उवाच— ‘कः त्वम्? निश्चितं त्वं विष्णुः, नारायण, नमोऽस्तु ते। किं मां मायया मोहयसि, जनार्दन?’ मनुना पृष्टः मत्स्यः, तं रक्षार्थं स्थितं मनुं प्रत्युवाच— ‘अहं जगतः हिताय, दुष्टनाशनाय अवतीर्णः अस्मि।’ ‘सप्तमे दिने समुद्रः जगद् आप्लावयिष्यति। नौका आगमिष्यति, तदा बीजानि आदाय स्थितव्यम्।’ ‘सप्तर्षिभिः परिवृतः त्वं ब्रह्मरात्रिं तर्तुम् अर्हसि। मम आगमे, नौकां महाहृदये नागेन शृङ्गे बन्धय।’ इत्युक्त्वा मत्स्यः अन्तर्धानं गतः। मनुः निश्चितकाले प्रतीक्षां चकार। समुद्रस्य आप्लावने, स नौकायाम् आरोहति। एकशृङ्गः सुवर्णमयः, कोटियोजनपरिमाणः मत्स्यः, शृङ्गे रज्जुना बद्धः, स मत्स्यः ‘मत्स्यपुराण’ इति प्रसिद्धः। स मत्स्यः, पापनाशनः, स्तुत्यां श्रुत्वा, हयग्रीवदैत्यानां वेदहरणं मनवे आख्यात्। केशवः तं दैत्यं हत्वा, वेदान् रक्षितवान्। नूतनकल्पे हरेः वाराहकूर्मरूपेणावतारः अभवत्। अथाग्निः उवाच— पापनाशनं वाराहावतारं कथयिष्यामि। हिरण्याक्षः दैत्याधिपः, देवांश् जित्वा स्वर्गे स्थितः। तं प्रति देवाः गत्वा, यज्ञस्वरूपं वाराहं विष्णुं स्तुत्वा, स तं दैत्यं दैत्यकण्टकं च हत्वा। धर्मं देवांश् च रक्षित्वा, हरिः अन्तर्धानं गतः। हिरण्याक्षस्य भ्राता हिरण्यकशिपुः। स यज्ञभागं हरित्वा, सर्वदेवान् अधिपत्यं च प्राप्तवान्। नृसिंहरूपेण स तं सह देवैः हत्वा। नृसिंहः देवैः स्तुतः, देवांश् स्वस्थानं प्रापयामास। प्राचीनासुरदेवयुद्धे, बलेन सह देवाः पराजिताः। पराजिताः, स्वर्गात् पतिताः, देवाः हरिं शरणं ययुः। तदर्थं अदिति-कश्यपाभ्यां मायाविनं देहम् अवाप्तवान्। तेन स्तुतः, वामनरूपं गृहीत्वा, अदित्याः यज्ञे अगच्छत्। बलेः द्वारे, यजमानस्य, स वेदान् उवाच। वामनं वेदार्थं पठन्तं श्रुत्वा, बलिः वरदः, शुक्रम् अवमन्य, ‘यद् इच्छसि तत् वद’ इति उवाच। वामनः बलिं प्रति— ‘यत् याचसे तत् दास्यामि। गुरोः कृते, त्रयः पदव्या भूमिं ददातु’ इति। बलिः ‘दास्यामि’ इति प्रत्युवाच। जलं हस्ते दत्ते, वामनः लघुत्वं त्यक्त्वा, त्रिभिः पदैः पृथिवीं, अन्तरिक्षं, दिवं च जग्राह। बलिं सुतले स्थापयित्वा, तं लोकं इन्द्राय दत्तवान्। इन्द्रः, हरिं देवैः सह स्तुत्वा, लोकाधिपः अभवत्। पुनः परशुरामावतारं कथयिष्यामि— शृणु द्विज। क्षत्रियाणां गर्वं दृष्ट्वा, भूमेः भारहरणाय, हरिः अवतीर्णः। देवब्राह्मणरक्षार्थं, शान्त्यर्थं, स भृगुवंशे, जमदग्निरेणुकयोः पुत्रः, अस्त्रविद्यायाम् निपुणः। दत्तात्रेयकृपया, कार्तवीर्यः सहस्त्रबाहुः, भूमिपतिः अभवत्। स शिकारार्थं जगाम।