नमः श्रीसारस्वतीगौरीगणेशस्कन्दईश्वरब्रह्माग्निन्द्रादिभ्यः वासुदेवाय च। नैमिषारण्यमध्ये शौनकादयः ऋषयः तीर्थयात्रायामेव सूतं स्वागतं कुर्वन्ति च। ते सूतं वदन्ति, "हे सूता, त्वं अस्माकं पूजितः, सर्वसारस्य सारं कथय, यद्विज्ञाय सर्वज्ञत्वं प्राप्नुयाम।" सूतः प्रतिवदति, "सर्वसारस्य सारः निःसंदेहं भगवतः विष्णोः अस्ति, यः सृष्टिं करोति च, तं ब्रह्मणं ज्ञात्वा अहं सर्वज्ञः अभवम्।" द्वौ ब्रह्मणः रूपे ज्ञातव्ये, श्रवणब्रह्मणः च सर्वोच्चः च; इति अथर्वणिकशास्त्रं वदति। अहं शुक्रः च पैला च, बदरिकाश्रमं गत्वा व्यासं प्रणम्य तं प्रश्नामः; तदा सः अस्मान् सारं वदति। व्यासः वदति, "शृणु मे सूता, यथा वसिष्ठः मां उपदिशति, यदा अहं शुक्रं च अन्यांश्च सह ब्रह्मणः सर्वोच्चसारं ज्ञातुम् आगतम्।" वसिष्ठः वदति, "हे व्यास, अहं तव सम्प्रदायं वदामि, द्विविधं ब्रह्मणः स्वरूपं, यथा अग्निः मम समक्षं ऋषिभिः देवभिः च उपदिष्टवान्।" सर्वोच्चः अग्निपुराणः ब्रह्मणः अमरः ज्ञानं अस्ति; अन्यः ब्रह्मणः ऋग्वेदः च अन्याः, यः सर्वेभ्यः देवेषु सुखं ददाति। अग्निना उक्तं पुराणं, यं अग्नेयम् इति कथ्यते, ब्रह्मणं सह समीकृत्य, यः श्रद्धायुक्तः पाठयति, श्रूयते च, तं सुखं मोक्षं च ददाति। वसिष्ठः वदति, "वेदः यः ब्रह्मणः च ईश्वरः, संसारसागरं पारयितुं नौका अस्ति; तस्य सारं ज्ञात्वा मनुष्यः सर्वज्ञः भवति।" अग्निः वदति, "विष्णुः, कालः, अग्निः, रुद्रः—अहं एते सर्वे; ज्ञानस्य सारं, पुराणं, यः सर्वस्य कारणं, अहं वदिष्यामि।" सृष्टिः, प्रलयः, मनुस्यवंशाः, कालाः, वंशवृत्तान्ताः, मत्स्यः, कूर्मः च इत्यादयः रूपाणि। भगवान् विष्णुः द्विविधं ज्ञानं अस्ति: उच्चं च निम्नं; ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः च, द्विजः। शुद्धवर्णनम्, यज्ञः, व्याकरणम्, शब्दार्थः, ज्योतिषः, छन्दः, शब्दकोशः, प्रश्नः, धर्मः, पुराणं च। तर्कः, आयुर्वेदः, संगीतं, धनुर्वेदः, अर्थशास्त्रं च निम्नज्ञानं अस्ति; उच्चज्ञानं तु यः ब्रह्मणं प्राप्नोति। यत् अदृश्यं, अगृहीतं, जातिवर्गरहितं, शाश्वतं, यथा विष्णुः मां उपदिशति, यथा ब्रह्मा देवेषु प्राचीनकाले। एवं अहं मत्स्यादीनां रूपाणां कारणं तव कथिष्यामि। एषः अग्निपुराणस्य 'प्रश्नः' इति प्रथमः अध्यायः समाप्तः। वसिष्ठः वदति, "हे ब्रह्मा, विष्णुम् कथय, यः मत्स्यरूपं गृहीत्वा सृष्टिं च कारणं च।" अग्निः वदति, "हे वसिष्ठ, अहं हरिमत्स्यावतारं वर्णयिष्यामि, श्रूष्व। अवतरणस्य कार्यं दुष्टानां नाशाय च पुण्यनाशाय च अस्ति।" पुनः पूर्वकल्पस्य अन्ते, ब्रह्मिकं occasional dissolution अभवत्। तस्मिन् काले, हे ऋषि, भूम्याः आरम्भात् जगतां महासागरेण प्रलयः अभवत्। मनुः, विवस्वतः पुत्रः, तपः साधनाय मोक्षाय च आरभते। एकदा, कृतमालायां नदीं जलं ददाति, तत्र एकः लघु मत्स्यः प्रकटितः। यदा सः तं जलं पुनः प्रक्षिप्तुं यतते, तदा मत्स्यः वदति, "मा मां निष्कासय, हे श्रेष्ठ मानव!" "अहं अद्य सर्वदुष्टप्राणिभिः भयभीतः।" एषः श्रवणं श्रुत्वा सः तं पात्रे स्थापयति। किन्तु मत्स्यः वर्धमानः पुनः वदति, "मम अधिकं स्थानं दत्तव्यं, हे राजा।" एवं तं जलपात्रे स्थापयित्वा, मत्स्यः पुनः वर्धमानः राजा वदति, "मम अधिकं स्थानं दत्तव्यं, हे राजा।" पुनः तालपृष्ठे स्थापयित्वा, मत्स्यः तस्मिन् स्थले वर्धमानः, "मम अधिकं स्थानं दत्तव्यं," इति वदति; तस्मिन् सागरं स्थापयति। क्षणं मात्रं, सः सहस्त्रयोजनपरिमाणः विशालः मत्स्यः अभवत्। तं दृष्ट्वा मनुः आश्चर्यम् अनुभवति, "त्वं कः? निःसंदेहं त्वं विष्णुः, हे नारायण, त्वां नमामि।" "किमर्थं मां मोहयसि, हे जनार्दन?" मनुः वदति। मनुं प्रति उपदिष्टः मत्स्यः वदति, "अहं एषः जगतः कल्याणाय अवतारितः, दुष्टानां नाशाय।" "सप्तमदिनं, महासागरः जगतं जलमयः करिष्यति। यदा नौका आगच्छति, बीजं च अन्यान्यं संग्रहय।" "सप्त ऋषिभिः सह, त्वं ब्रह्मिकरात्रिं व्यतीतुम् आगच्छसि। यदा अहं आगच्छामि, मम शृङ्गे एकं महाशेषं बन्धनं कर्तव्यं।" इति उक्त्वा मत्स्यः लुप्तः अभवत्; मनुः नियतकालस्य प्रतीक्षां करोति। यदा महासागरः उष्णः अभवत्, सः नौके च चढति। मत्स्यः, एकं शृङ्गं धारयन्, स्वर्णवर्णं, सहस्त्रयोजनपरिमाणं, तस्य शृङ्गे बन्धनं कृतम्। तं मत्स्यपुराणं इति नाम्ना ज्ञायते। सः मत्स्यः, पापं नाशयन्, यः तं स्तुतिपाठयति, हैयग्रीवस्य, यः वेदां चोरयत्, विष्णुः वदति। केशवः तं दैत्यं वधित्वा वेदां रक्षितवान्। यदा नवीनकल्पः आगच्छति, हरिः वराहरूपं गृहीत्वा कूर्मरूपं च ग्रहणं करोति। अग्निः वदति, "अहं वराहावतारस्य वर्णनं करिष्यामि, यः पापं नाशयति। हिरण्याक्षः, असुराणां अधिपः, देवेषु जित्वा स्वर्गे स्थाति।" तेषां प्रति गत्वा, देवाः विष्णुं स्तुवन्ति, यः वराहरूपं धारयति, यः यज्ञस्य अवतारः। सः तं दैत्यं वधित्वा धर्मं च अन्यानां देवेषु रक्षितवान्। हरिः तं अदृश्यः अभवत्। हिरण्याक्षस्य भ्राता हिरण्यकशिपुः अस्ति। सः देवेषां यज्ञस्य भागं अपहरति, सर्वेषां देवेषां अधिपत्यं स्वीकृत्य। नरसिंहरूपं धारयित्वा, तं वधित्वा सह देवैः। एवं कथा समाप्ता।