ਯਃ ਪਠੇਚ੍ਛृਣੁਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਸ ਲਿਖੇਦ੍ਵਾ ਲੇਖਯੇਦਪਿ । ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍ਪਾਠਯੇਦ੍ਵਾਪਿ ਪੂਜਯੇਦ੍ਧਾਰਯੇਦਪਿ ।। ੩੮੩.
ਜੋ ਕੋਈ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਸੁਣਦਾ, ਲਿਖਦਾ, ਲਿਖਵਾਉਂਦਾ, ਪਾਠ ਕਰਵਾਉਂਦਾ, ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਪੂਜਦਾ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—
ਸਰ੍ਵ੍ਵਪਾਪਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਮੋ ਦਿਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ । ਲੇਖਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਰਾਣਂ ਯੋ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰੇਭ੍ਯ ਉਤ੍ਤਮਂ ।। ੩੮੩.
—ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਲਿਖ ਕੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਕੁਲਾਨਾਂ ਸ਼ਤਮੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ । ਏਕਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਠੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਾਪਪਙ੍ਕਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੩.
ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੌ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਕਾਦੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਯਾਸ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਂ ਸ਼ਿष੍ਯਭ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਂ । ਸ਼ੁਕਾਦ੍ਯੈਰ੍ਮੁਨਿਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਕਾਮੈਃ ਪੁਰਾਣਕਂ ।। ੩੮੩.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਆਸ ਜੀ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਜੋ ਸਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਪਠਿਤਂ ਧ੍ਯਾਤਂ ਸ਼ੁਭਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਂ । ਅਗ੍ਨਯੇ ਤੁ ਨਮਸ੍ਤਸ੍ਮੈ ਯੇਨ ਗੀਤਂ ਪੁਰਾਣਕਂ ।। ੩੮੩.
ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਜਦ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਗਾਇਆ ਸੀ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਵਸਿष੍ਠੇਨ ਪੁਰਾ ਗੀਤਂ ਸੂਤੈਤਤ੍ਤੇ ਮਯੋਦਿਤਂ । ਪਰਾਵਿਦ੍ਯਾऽਪਰਾਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ ।। ੩੮੩.
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਹਿਲਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗਾਇਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਤ ਜੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪਤਾ ਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਆਗ੍ਨਯਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਭਾਗ੍ਯਸਂਯੁਤੈਃ । ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਾਗ੍ਨੇਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਹਰਿਮਾਗਤਾਃ ।। ੩੮੩.
ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਵਿਰਲੇ ਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਗ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਹਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨਸ੍ਤਥਾ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਰਾਜ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨੋ ਗਤਾਃ । ਅਪੁਤ੍ਰਾਃ ਪੁਤ੍ਰਿਣਃ ਸਨ੍ਤਿ ਨਾਸ਼੍ਰਯਾ ਆਸ਼੍ਰਯਂ ਗਤਾਃ ।। ੩੮੩.
ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ; ਜੋ ਰਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ; ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਲਿਆ।
ਸੌਭਾਗ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਚ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਿਨੋ ਗਤਾਃ । ਲਿਖਨ੍ਤੋ ਲੇਖਯਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨਿष੍ਪਾਪਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਗਤਾਃ ।। ੩੮੩.
ਜੋ ਸੁਭਾਗ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲ ਗਿਆ; ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਜੋ ਲਿਖਦੇ ਜਾਂ ਲਿਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਕਪੈਲਮੁਖੈਃ ਸੂਤ ਆਗ੍ਨੇਯਨ੍ਤੁ ਪੁਰਾਣਕਂ । ਰੂਪਂ ਚਿਨ੍ਤਯ ਯਾਤਾਸਿ ਭੁਕ੍ਤਿਂ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ੩੮੩.
ਹੇ ਸੁਤ ਜੀ, ਸ਼ੁਕ, ਪੈਲ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਵ੍ਯਾਸਪ੍ਰਸਾਦਾਦਾਗ੍ਨੇਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮਾਦਰਾਤ੍ ।। ੩੮੩.
ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਂ ਹਿ ਮੁਨਯਃ ਸ਼ੌਨਕਾਦਯਃ । ਭਵਨ੍ਤੋ ਨੈਮਿषਾਰਣ੍ਯੇ ਯਜਨ੍ਤੋ ਹਰਿਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ।। ੩੮੩.
ਸ਼ੌਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ, ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ।
ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਃ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਵੇਦਸਮ੍ਮਿਤਂ ।। ੩੮੩.
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਅਗਨਿ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ, ਵੇਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਯੋਪੇਤਂ ਭੁਕ੍ਤਿਦਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦਂ ਮਹਤ੍ । ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਃ ਸਾਰੋ ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਃ ਸੁਹृਤ੍ ।। ੩੮੩.
ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਦੋਸਤ।
ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਾ ਗਤਿਃ । ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ।। ੩੮੩.
ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰੰਥ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਰਾਹ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਾ ਸ੍ਮृਤਿਃ । ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰੋ ਹ੍ਯਾਗਮੋऽਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾऽਸ੍ਤਿ ਹਿ ।। ੩੮੩.
ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਆਗਮ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤੋ ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਮਮਙ੍ਗਲਮ੍ । ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰੋऽਸ੍ਤਿ ਵੇਦਾਨ੍ਤਃ ਪੁਰਾਣਂ ਪਰਮਨ੍ਤ੍ਵਿਦਂ ।। ੩੮੩.
ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਧੀਆ ਮੰਗਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਵੇਦਾਂਤ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਰਮ ਹੈ।
ਨਾਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਭੂਮੌ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵਸ੍ਤੁ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ । ਆਗ੍ਨੇਯੇ ਹਿ ਪੁਰਾਣੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।। ੩੮੩.
ਧਰਤੀ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸਰ੍ਵੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਵਤਾਰਾਦ੍ਯਾ ਗੀਤਾ ਰਾਮਾਯਣਨ੍ਤ੍ਵਿਹ । ਹਰਿਵਂਸ਼ੋ ਭਾਰਤਞ੍ਚ ਨਵ ਸਰ੍ਗਾਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।। ੩੮੩.
ਮਤਸਯ ਅਵਤਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰ, ਰਾਮਾਯਣ, ਹਰਿਵੰਸ਼, ਭਾਰਤ ਤੇ ਨੌ ਸਰਗ—all ਇੱਥੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਆਗਮੋ ਵੈष੍ਣਵੋ ਗੀਤਃ ਪੂਜਾਦੀਕ੍ਸ਼ਾਪ੍ਰਤਿष੍ਠਯਾ । ਪਵਿਤ੍ਰਾਰੋਹਣਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਤਿਮਾਲਕ੍ਸ਼ਣਾਦਿਕਂ ।। ੩੮੩.
ਵੈਸ਼ਣਵ ਆਗਮ, ਪੂਜਾ, ਦੀਕਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੜ੍ਹਾਈ, ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ—all ਇੱਥੇ ਗਾਏ ਤੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਸਾਦਲਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ਯਞ੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾ ਵੈ ਭੁਕ੍ਤਿਭੁਕ੍ਤਿਦਾਃ । ਸ਼ੈਵਾਗਮਸ੍ਤਦਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਕ੍ਤੇਯਃ ਸੌਰ ਏਵ ਚ ।। ੩੮੩.
ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਮਨਤਰ ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਸੰਬੰਧੀ ਅਗਮਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਨ।
ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ ਬਾਸ੍ਤੁਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ । ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚਾਨੁਗੀਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ।। ੩੮੩.
ਕਈ ਮੰਡਲ, ਵਾਸਤੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨਤਰ, ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਗੀਤੋ ਭੁਵਨਕੋषਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੀਪਵਰ੍षਾਦਿਨਿਮ੍ਨਗਾਃ । ਗਯਾਗਙ੍ਗਾਪ੍ਰਯਾਗਾਦਿ-ਤੀਰ੍ਥਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੮੩.
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਟਾਪੂ, ਖੰਡ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਗਯਾ, ਗੰਗਾ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਆਦਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਂ ਜ੍ਯੋਤਿषਾਦਿ ਗੀਤੋ ਯੁਦ੍ਧਜਯਾਰ੍ਣਵਃ । ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਦਯੋ ਗੀਤਾਃ ਧਰ੍ਮਾ ਵਰ੍ਣਾਦਿਕਸ੍ਯ ਚ ।। ੩੮੩.
ਜੋਤਿਸ਼ ਚੱਕਰ, ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿਦਿਆ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਵਰਣ ਆਦਿ ਦੇ ਧਰਮ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਅਸ਼ੌਚਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ । ਰਾਜਧਰ੍ਮ੍ਮਾ ਦਾਨਧਰ੍ਮਾ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ।। ੩੮੩.
ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਵਸਤੂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਜਧਰਮ, ਦਾਨਧਰਮ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਤ ਵੀ ਹਨ।
ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯਸ਼੍ਚ ऋਗ੍ਵੇਦਾਦਿਵਿਧਾਨਕਂ । ਸੂਰ੍ਯਵਂਸ਼ਃ ਸੋਮਵਂਸ਼ੋ ਧਨੁਰ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਵੈਦ੍ਯਕਂ ।। ੩੮੩.
ਵਿਅਵਹਾਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕਰਮ, ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਯਮ; ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼, ਚੰਦ੍ਰ ਵੰਸ਼, ਧਨੁਰਵেদ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਦਿਆ।
ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵ੍ਵਵੇਦੋऽਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮੀਮਾਂਸਾ ਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਃ । ਪੁਰਾਣਸਂਖ੍ਯਾਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਛਨ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਸ੍ਮृਤਂ ।। ੩੮੩.
ਗਾਂਧਰਵਵੇਦ, ਧਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਦਿਆ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਨਿਆਇ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ; ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਮਹਿਮਾ, ਛੰਦ ਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਨਿਘਣ੍ਟੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਕਲ੍ਪ ਇਹੋਦਿਤਃ । ਸ੍ਮृਤਃ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਿਕੋ ਲਯ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਃ ।। ੩੮੩.
ਅਹੰਕਾਰ, ਨਿਗੰਢੂ, ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ ਤੇ ਕਲਪ ਇੱਥੇ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨੈਮਿਤਿਕ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਲੈਯਾ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਾਨ੍ਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯੋਗੀ ਹ੍ਯष੍ਟਾਙ੍ਗ ਈਰਿਤਃ । ਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਪੁਰਾਣਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਾ ਹ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ।। ੩੮੩.
ਵੇਦਾਂਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ, ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਤੋਤ੍ਰ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ऋਗ੍ਵੇਦਾਦ੍ਯਾਃ ਪਰਾ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਪਰਾਵਿਦ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਂ । ਸਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਮੀਰਿਤਂ ।। ੩੮੩.
ਇੱਥੇ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਗਿਆਨ ਵੀ; ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।