ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਬੁਦ੍ਧਿਨ੍ਤੁ ਸਾਰਥਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਯਾਨਾਹੁਰ੍ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੇषੁਗੋਚਰਾਨ੍ ।। ੩੮੨.

ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਸਮਝੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਲਗਾਮ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ।

ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਯਸ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਵਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਸਦਾ ।। ੩੮੨.

ਜੋ ਆਤਮਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਕਾਬੂ ਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨ ਹੈ—

ਨ ਸਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸਾਰਞ੍ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਸਦਾ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ—

ਸ ਤਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਾਰਥਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਨਃਪ੍ਰਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—

ਸੋऽਧ੍ਵਾਨਂ ਪਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾ ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਮਨਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੈ।

ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਪਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਬੁਦ੍ਧੇਰਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਨ੍ ਪਰਃ । ਮਹਤਃ ਪਰਮਵਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ ।। ੩੮੨.

ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਖ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾ ਕਾष੍ਠਾ ਸਾ ਪਰਾ ਗਤਿਃ । ਏषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੂੜ੍ਹਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੩੮੨.

ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਗ੍ਰ੍ਯਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਯਚ੍ਛੇਦ੍ਵਾਙ੍‌ਮਨਸੀ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਤਦ੍ਯਚ੍ਛੇਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੨.

ਪਰ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ।

ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ਮਹਤਿ ਨਿਯਚ੍ਛੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯੋਗਂ ਯਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕੋ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ; ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਯਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹੀ । ਯਮਾਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਸਤ੍ਤਪਃ ।। ੩੮੨.

ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਗੈਰ-ਮਲਕੀਅਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ—

ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪੂਜਾ ਚ ਆਸਨਂ ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਕਂ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਵਾਯੁਜਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸ੍ਵਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੨.

ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਦਮ ਆਦਿ ਆਸਨ, ਸਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ—ਇਹ ਸਵ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।

ਸ਼ੁਭੇ ਹ੍ਯੇਕਤ੍ਰ ਵਿषਯੇ ਚੇਤਸੋ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਰਣਂ । ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਧੀਮਦ੍ਭਿਰ੍ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਿਜ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੨.

ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਟੱਲ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਧੀਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪੌਨਃਪੁਨ੍ਯੇਨ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿषਯੇष੍ਵੇਵ ਧਾਰਣਾ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਤੁ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੮੨.

ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਾਰਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਸਮਾਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।'

ਘਟਧ੍ਵਂਸਾਦ੍ਯਥਾਕਾਸ਼ਮਭਿਨ੍ਨਂ ਨਭਸਾ ਭਵੇਤ੍ । ਮੁਕ੍ਤੋ ਜੀਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵਂ ਸਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਥਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜੀਵੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਜੀਵੋ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਜਰਾਮਰਃ ।। ੩੮੨.

ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਸ਼ਿष੍ਠ ਯਮਗੀਤੋਕ੍ਤਾ ਪਠਤਾਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾ । ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵੇਦਾਨ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਧੀਮਯਃ ।। ੩੮੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਗੀਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਖਰੀ ਲੈਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਨ੍ਤੇ ਪੁਰਾਣਂ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ । ਸਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਯਮਯਂ ਮਹਤ੍ ।। ੩੮੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਅਗਨਿਆ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਵਾਖ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਗਜ੍ਜਨਿਃ । ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਧਣ੍ਟੁਜ੍ਯੋਤਿਰਾਖ੍ਯਕਾਃ ।। ੩੮੩.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਤੇ ਚਰਵਾਕ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਛੰਦ, ਉਚਾਰਨ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਧੰਤੁ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਆਦਿ—

ਨਿਰੁਕ੍ਤਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਮੀਮਾਂਸਾਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਾਃ । ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਪੁਰਾਣਾਖ੍ਯਾ ਧਨੁਰ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ।। ੩੮੩.

ਨਿਰੁਕਤ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਨਿਆਇ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਪੁਰਾਣਾ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ—

ਵਿਦ੍ਯਾ ਸੈਵਾਰ੍ਥਸਾਸ੍ਤ੍ਰਾਖ੍ਯਾ ਵੇਦਾਨ੍ਤਾऽਨ੍ਯਾ ਹਰਿਰ੍ਮਹਾਨ੍ । ਇਤ੍ਯੇषਾ ਚਾਪਰਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਵਿਦ੍ਯਾऽਕ੍ਸ਼ਰਂ ।। ੩੮੩.

ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਦਾਂਤ ਆਦਿ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਹਰੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਿਮਨ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ; ਉੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ।

ਯਸ੍ਯ ਭਾਵੋऽਖਿਲਂ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨੋ ਬਾਧਤੇ ਕਲਿਃ । ਅਨਿष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਮਹਾਯਜ੍ਞਾਨਕृਤ੍ਵਾਪਿ ਪਿਤृਸ੍ਵਧਾਂ ।। ੩੮੩.

ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਿਜੁਗ ਤੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾ ਵੀ—

ਕृष੍ਣਮਭ੍ਯਰ੍ਚ੍ਚਯਨ੍ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨੈਨਸੋ ਭਾਜਨਂ ਭਵੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਕਾਰਣਮਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਵਿष੍ਣੁਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਨ ਸੀਦਤਿ ।। ੩੮੩.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਦੇ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਦੋषੋਤ੍ਥੋ ਵਿषਯਾਕृष੍ਟਮਾਨਸਃ । ਕृਤ੍ਵਾਪਿ ਪਾਪਂ ਗੋਵਿਨ੍ਦਂ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ਪਾਪੈਃ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੩.

ਜੇ ਹੋਰ ਮਤਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਾਪ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਜੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਨਂ ਯਤ੍ਰ ਗੋਵਿਨ੍ਦਃ ਸਾ ਕਥਾ ਯਤ੍ਰ ਕੇਸ਼ਵਃ । ਤਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਤਦਰ੍ਥੀਯਂ ਕਿਮਨ੍ਯੈਰ੍ਬਹੁਭਾषਿਤੈਃ ।। ੩੮੩.

ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੋਵਿੰਦ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਥਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੇਸ਼ਵ ਹੈ; ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?

ਨ ਤਤ੍ ਪਿਤਾ ਪੁ ਪੁਤ੍ਰਾਯ ਨ ਸ਼ਿष੍ਯਾਯ ਗੁਰੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜ । ਪਰਮਾਰ੍ਥਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਯਦੇਤਤ੍ਤੇ ਮਯੋਦਿਤਂ ।। ੩੮੩.

ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੂਜੇ ਨੂੰ, ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ, ਜੋ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।

ਸਂਸਾਰੇ ਭ੍ਰਮਤਾ ਲਭ੍ਯਂ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰਧਨਂ ਵਸੁ । ਸੁਹृਦਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵਾਨ੍ਯੇ ਨੋਪਦੇਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਜੇਦृਸ਼ਃ ।। ੩੮੩.

ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਸੰਪਤੀ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਕਿਂ ਪੁਤ੍ਰਦਾਰੈਮਿਤ੍ਰੈਰ੍ਵਾ ਕਿਂ ਮਿਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਾਨ੍ਧਵੈਃ । ਉਪਦੇਸ਼ਃ ਪਰੋ ਵਨ੍ਧੁਰੀਦृਸ਼ੋ ਯੋ ਵਿਮੁਕ੍ਤਯੇ ।। ੩੮੩.

ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਦੋਸਤ, ਖੇਤ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜੋ ਉੱਚਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸਬੰਧੀ ਹੈ।

ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਭੂਤਮਾਰ੍ਗੋਯਂ ਦੈਵ ਆਸੁਰ ਏਵ ਚ । ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਿਪਰੋ ਦੈਵੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤਥਾਸੁਰਃ ।। ੩੮੩.

ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ: ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਅਸੁਰਾ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਿਵਿਆ ਹੈ; ਉਲਟ ਰਾਹ ਵਾਲਾ ਅਸੁਰਾ ਹੈ।

ਏਤਤ੍ ਪਵਿਤ੍ਰਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਧਨ੍ਯਂ ਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਨਂ । ਸੁਖਪ੍ਰੀਤਿਕਰਂ ਨॄਣਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕृਦ੍ ਯਤ੍ਤਵੇਰਿਤਂ ।। ੩੮੩.

ਇਹ ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤੰਦਰੁਸਤ, ਸੁਭਾਗਾ, ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।