ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਨਿਵृਤ੍ਤਞ੍ਚ ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮਪਰੋऽਵ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਏਤਦ੍ਧਿ ਨੈष੍ਕਰ੍ਮ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦ੍ਧਰਿਃ ।। ੩੮੨.

ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਮ ਛੱਡਣ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਫਰਜ ਦੱਸੇ ਹਨ; ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਹੈ।

ਪੁਮਾਂਸ਼੍ਚਾਧਿਗਤਜ੍ਞਾਨੋ ਭੇਦਂ ਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਤ੍ਤਮਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਾ ਵਿष੍ਣੁਸਂਜ੍ਞੇਨ ਪਰਮੇਣਾਵ੍ਯਯੇਨ ਚ । ੩੮੨.

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਰਮ ਤੇ ਅਟੱਲ ਇੱਕ ਹਨ।

ਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਸੌਭਾਗ੍ਯਂ ਰੂਪਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਤਪਸਾ ਲਭ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਯਦਿਚ੍ਛਤਿ ।। ੩੮੨.

ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਧੀਆ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਾਸ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੁਸਮਨ੍ਧ੍ਯੇਯਂ ਤਪੋ ਨਾਨਸ਼ਨਾਤ੍ਪਰਂ । ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਰੋਗ੍ਯਸਮਂ ਧਨ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਗਙ੍ਗਾਸਮਾ ਸਰਿਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਰਤ ਨਹੀਂ, ਉਪਵਾਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ।

ਨ ਸੋऽਸ੍ਤਿ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਂ । ਅਧਸ਼੍ਚੋਦ੍‌ਰ੍ਧ੍ਵਂ ਹਰਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਮੁਖੇ ।। ੩੮੨.

ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਸਾਕ ਨਹੀਂ; ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਹਰੀ ਹੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਂਸ੍ਮਰਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਯਸ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਸ ਹਰਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ । ਯਤ੍ਤਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਯਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।। ੩੮੨.੧੬ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯਕਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਞ੍ਚ ਯਤ੍ਪਰਂ । ਪਰਾਪਰਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਰ੍ਵ੍ਵਹृਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ।। ੩੮੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—

ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਂ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁषਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਪਰਂ । ਕੇਚਿਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਹਰਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਕੇਚਿਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮੀਸ਼੍ਵਰਂ ।। ੩੮੨.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਹਰਾ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਨਾਮਭਿਃ ਕੇਚਿਤ੍ ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਂ ਸੋਮਞ੍ਚ ਕਾਲਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਸ੍ਤਮ੍ਭਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜਗਦ੍ਵਿष੍ਣੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੩੮੨.

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪukarਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣੇ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਸ ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਰਮਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯਤੋ ਨਾਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਪੁਨਃ । ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਮਹਾਕਦਾਨਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥਾਵਗਾਹਨੈਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੋਨੇ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਧ੍ਯਾਨੈਰ੍ਵ੍ਰਤੈਃ ਪੂਜਯਾ ਚ ਘਰ੍ਮ੍ਮਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਾ ਤਦਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ । ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਰਥਿਨਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸ਼ਰੀਰਂ ਰਥਮੇਵ ਤੁ ।। ੩੮੨.

ਧਿਆਨ, ਵਰਤ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਘਰਮਾ ਦੀ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੋ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ ਸਮਝੋ।

ਬੁਦ੍ਧਿਨ੍ਤੁ ਸਾਰਥਿਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਨਃ ਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਹਯਾਨਾਹੁਰ੍ਵਿषਯਾਂਸ਼੍ਚੇषੁਗੋਚਰਾਨ੍ ।। ੩੮੨.

ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਸਮਝੋ, ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਲਗਾਮ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ।

ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਯੁਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਯਸ੍ਤ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਵਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਸਦਾ ।। ੩੮੨.

ਜੋ ਆਤਮਾ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਕਾਬੂ ਤੇ ਅਵਿਗਿਆਨ ਹੈ—

ਨ ਸਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਂਸਾਰਞ੍ਚਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ । ਯਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਸਦਾ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹੈ—

ਸ ਤਤ੍ਪਦਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਭੂਯੋ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਵਿਜ੍ਞਾਨਸਾਰਥਿਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਨਃਪ੍ਰਗ੍ਰਹਵਾਨ੍ਨਰਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰਥੀ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਲਗਾਮ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—

ਸੋऽਧ੍ਵਾਨਂ ਪਰਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਤਦ੍ਵਿष੍ਣੋਃ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਾ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾ ਅਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪਰਂ ਮਨਃ ।। ੩੮੨.

ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੈ।

ਮਨਸਸ੍ਤੁ ਪਰਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਬੁਦ੍ਧੇਰਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਨ੍ ਪਰਃ । ਮਹਤਃ ਪਰਮਵਵ੍ਯਕ੍ਤਮਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਪੁਰੁषਃ ਪਰਃ ।। ੩੮੨.

ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਖ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਾਨ੍ਨ ਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸਾ ਕਾष੍ਠਾ ਸਾ ਪਰਾ ਗਤਿਃ । ਏषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਗੂੜ੍ਹਾਤ੍ਮਾ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ ।। ੩੮੨.

ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਹੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਜਿਲ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਆਤਮਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਗ੍ਰ੍ਯਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਿਭਿਃ । ਯਚ੍ਛੇਦ੍ਵਾਙ੍‌ਮਨਸੀ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਤਦ੍ਯਚ੍ਛੇਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ।। ੩੮੨.

ਪਰ ਇਹ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਣ।

ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਮਨਿ ਮਹਤਿ ਨਿਯਚ੍ਛੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਨਿ । ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋਰ੍ਯੋਗਂ ਯਮਾਦ੍ਯੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਦ੍ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕੋ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ; ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਯਮ ਆਦਿ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਂਸਾ ਸਤ੍ਯਮਸ੍ਤੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਾਪਰਿਗ੍ਰਹੀ । ਯਮਾਸ਼੍ਚ ਨਿਯਮਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸ਼ੌਚਂ ਸਨ੍ਤੋषਸਤ੍ਤਪਃ ।। ੩੮੨.

ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚ, ਚੋਰੀ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਤੇ ਗੈਰ-ਮਲਕੀਅਤ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ—

ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪੂਜਾ ਚ ਆਸਨਂ ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਕਂ । ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੋ ਵਾਯੁਜਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ ਸ੍ਵਨਿਗ੍ਰਹਃ ।। ੩੮੨.

ਆਤਮ-ਅਧਿਐਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਦਮ ਆਦਿ ਆਸਨ, ਸਾਸ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ—ਇਹ ਸਵ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਹਨ।

ਸ਼ੁਭੇ ਹ੍ਯੇਕਤ੍ਰ ਵਿषਯੇ ਚੇਤਸੋ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਰਣਂ । ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਾਤ੍ਤੁ ਧੀਮਦ੍ਭਿਰ੍ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਵਿਜ ਕਥ੍ਯਤੇ ।। ੩੮੨.

ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਟੱਲ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਧੀਰ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ।

ਪੌਨਃਪੁਨ੍ਯੇਨ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿषਯੇष੍ਵੇਵ ਧਾਰਣਾ । ਧ੍ਯਾਨਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸਮਾਧਿਸ੍ਤੁ ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਮਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ ।। ੩੮੨.

ਉਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਾਰਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਸਮਾਧੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।'

ਘਟਧ੍ਵਂਸਾਦ੍ਯਥਾਕਾਸ਼ਮਭਿਨ੍ਨਂ ਨਭਸਾ ਭਵੇਤ੍ । ਮੁਕ੍ਤੋ ਜੀਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੈਵਂ ਸਦ੍‌ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ ।। ੩੮੨.

ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਟੁੱਟਣ 'ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਥਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਦਾ ਹੈ।

ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਜੀਵੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਜੀਵੋ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਦਜਰਾਮਰਃ ।। ੩੮੨.

ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਅਜਰ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਵਸ਼ਿष੍ਠ ਯਮਗੀਤੋਕ੍ਤਾ ਪਠਤਾਂ ਭੁਕ੍ਤਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾ । ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕੋ ਲਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵੇਦਾਨ੍ਤਬ੍ਰਹ੍ਮਧੀਮਯਃ ।। ੩੮੨.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਗੀਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਖਰੀ ਲੈਣ, ਜੋ ਵੇਦਾਂਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰੁਵਾਚ ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੂਪਨ੍ਤੇ ਪੁਰਾਣਂ ਕਥਿਤਂ ਮਯਾ । ਸਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਨਿष੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਯਮਯਂ ਮਹਤ੍ ।। ੩੮੩.

ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਅਗਨਿਆ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਿਨਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਵੀ, ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ऋਗ੍ਯਜੁਃਸਾਮਾਸ਼੍ਚਰ੍ਵਾਖ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਜਗਜ੍ਜਨਿਃ । ਛਨ੍ਦਃ ਸ਼ਿਕ੍ਸ਼ਾ ਵ੍ਯਾਕਰਣਂ ਨਿਧਣ੍ਟੁਜ੍ਯੋਤਿਰਾਖ੍ਯਕਾਃ ।। ੩੮੩.

ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਤੇ ਚਰਵਾਕ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਛੰਦ, ਉਚਾਰਨ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਧੰਤੁ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਆਦਿ—

ਨਿਰੁਕ੍ਤਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿ ਮੀਮਾਂਸਾਨ੍ਯਾਯਵਿਸ੍ਤਰਾਃ । ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਪੁਰਾਣਾਖ੍ਯਾ ਧਨੁਰ੍ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਸ੍ਤਰਾਃ ।। ੩੮੩.

ਨਿਰੁਕਤ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਨਿਆਇ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ, ਆਯੁਰਵੇਦ, ਪੁਰਾਣਾ, ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ—